Пилсемпе кĕлĕсем

Чăваш халăх пултарулăхĕ. Пилсемпе кĕлĕсем. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке издательстви, 2005. — 446 с.УДК 821.512.111

ББК 82.3(2Рос=Чув)—6

        Ч 12

Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕн

Ăслăлăх канашĕ пичете çирĕплетнĕ

Редакци канашĕ:

В.С. Григорьев, В.Д. Димитриев, М.Г. Кондратьев, В.Г.Родионов,

В.П. Станьял, А.А. Трофимов, Г.Ф. Юмарт

Редакци ушкăнĕ:

Г.А.Дегтярев, В.Г.Родионов, В.П. Станьял,

А.А. Трофимов, В.Г. Харитонова

Кĕнекене йĕркелекенĕ,

ăнлантарусене çыраканĕ В.П. Станьял

Ум сăмахне çыраканĕ В.Г. Родионов

Рецензентсем:

филологи ăслăлăхĕсен докторĕ Н.И. Егоров,

филологи ăслăлăхĕсен докторĕ В.Г. Родионов

Пухса йĕркелекенĕсем А.А. Ефимовăпа В.П. Станьял

Кĕнекери хайлавсене ал çырусем тăрăх

Т.И. Кириллова тĕрĕсленĕ

Чăваш халăх пултарулăхĕ. Пилсемпе кĕлĕсем. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке издательстви, 2005. — 446 с.

Халăх ăс-хакăлĕн чи авалхи пурлăхĕ — ăрăмлă сăмахлăхĕ — ку кĕнекере пĕрремĕш хут пичетленсе тухать. Вăл Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ кăларакан 50 томлă ярăма кĕрет, «Мифсем, легендăсем, халапсем» (2004) ятлă пĕрремĕш томпа тачă çыхăнса тăрать.

Кĕнеке чăваш халăхĕн йăли-йĕркипе, историйĕпе, философийĕпе, тĕнĕпе, сăмахлăхĕпе кăсăкланакан кирек хăш вулакана та кирлĕ.

УДК 821.512.111

ББК 82.3(2Рос=Чув)—6

ISBN 5-7670-1380-2

© Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ, 2005

© Чăваш кĕнеке издательстви, 2005

PDF тиесе ил, 16,5 MB

 

ТУПМАЛЛИ

Кĕлĕ тата пил сăмахĕсем

ХАРКАМ СĂВАП, СУНĂМ, ТУПА

Яланхи сăвапсем

Ирхи сăвапсем

Каçхи сăвапсем

Апатлану сăвапĕсем

Çĕнĕ атă-пушмак, тумтир тăхăннă чухнехи сăвапсем .

Çул сăвапĕсемпе сунăмсем

Кĕтекенсен сăвапĕ

Управлăх кĕлли. Уша кĕлли

Ал валли сăвапĕсем

Тĕрлĕ самантра каламалли çаврăмсем

Шыва кĕрес умĕн

Чир-чĕртен каланисем

Харкам каламалли кĕске кĕлĕсем

Кулленхи сунăмсем

Тархаслу

Пуçтай

Укĕт

Ухăт

Пилпе сунăм-хушăм

Пехилпе халал

Тупа сăмахĕсем

Çĕр çыртса тупа туни

Çĕр çине выртса-ларса тупа туни

Хĕвелпе тупа туни

Тупа та Турăшăн!

Ача йăтса тупа туни

Çăкăрпа тупа туни

Тăварпа, тăварлă шывпа тупа туни

Чун урлă алă парса тупа туни

Шăпа патакĕ тытса каланă тупа

Чуна çухатасран каçару ыйтни

Вăй киллинче, тÿр киллинче, киреметре çылăха каçарма ыйтни

ТĔНЧЕ ХĂВАЧĔСЕНЕ ЧЫСЛАНИ

Кăвак тĕнче ячĕпе каламалли кĕлĕсемпе сăвапсем

Хĕвеле чĕнсе каланисем

Вут сăвапĕсемпе кĕллисем

Çил ашшĕ-амăшне чÿкленĕ чухне каламаллисем

Шыва хисеплемелли сăмахсем

Çĕре тав туни

Çÿлти тĕнче туррисемпе ыррисене асăнни

Аслă Турă йышне асăнмалли кĕлĕсем

Пÿлĕхпе пÿлĕхçисене каланисем

Кепе турра панисем

Пихампара чыслани

Хĕрлĕ Çыра панă кĕлĕ

Ан (Ана), Анахăт турăсене ыйтни

Хăрпан кĕлли

Пÿртен (Пÿртем), Пуртал

Хăтăм (Хыт чÿк)

Кĕлилен

Питтури кĕлли

Атам ырă кĕлли

Турă Талана асăнни

Çут тĕнче турри-ыррине пуççапмалли кĕлĕсем

Киремете кĕлленисем

Паттăрсемпе несĕл пуçĕсене калани

Валĕм хуçа кĕллисем

Сурăма пуç тайни

Чура паттăр кĕлли

Куçтинкке мăчавăра хывни

Михаппар кĕтĕрĕшнене

Хăяхван ламшар кĕллисенчен илнĕ сыпăксем

ÇУРХИ ТАТА ÇУЛЛАХИ УЯВСЕМПЕ ЧŸК КĔЛЛИСЕМ

Çурхи чÿк кĕллисем

Нарăс уявĕн йĕркипе кĕллисем

Мăнкун уявĕ

Калăм

Çурта кунĕ

Сĕрен

Сĕрен юррисенчен

Хĕр аки

Çуллахи чÿк кĕллисем

Акатуй чÿкĕн кĕллисем

Çимĕк кĕллисем

Çинçе чÿкĕн кĕллисем

Çуллахи чÿклеме

Çумăр чÿкĕ

Учук кĕллисем

Çĕр витĕр тухни

Питравкка (Питрекке) уявĕпе кĕлли

ХĔЛЕ КĔНĔ ЙĔРКЕПЕ КАЛАКАН КĔЛĔСЕМ

Кĕрхи кунсенчи кĕлĕсем

Кивĕ тырра çĕнетни

Авăн чĕртни

Авăн пăтти (яшки, сăри)

Кĕрхи çурта кунĕ

Кĕр сăри (сăра чÿкĕ)

Кĕрхи чÿклеме кĕллисем (тĕп килти кĕлĕсем)

Картиш пăтти

Хĕллехи уявсен йăли-йĕрки

Пукра (тăпрас) ăшши

Улах ларми

Шерни йĕрки

Сурхури (хĕл эрни)

Нартухан (Нартукан)

Вирĕм

Вĕтке, аппаланчăк, элемет

Хĕр сăри

Çăварни эрни

КИЛ-ЙЫШРИ КУЛЛЕНХИ ЙĂЛАСЕМПЕ КĔЛĔСЕМ

Кил-çурт таврашĕнчи кĕлĕсем

Вăй киллинчи кĕлĕсем

Тÿр кĕллинчи (кĕçĕн киреметри) кĕлĕсем

Вупкăн кĕлли

Килĕш пăтти

Ятран пăтă

Килĕш нимĕрĕ

Хĕрт-сурт пăтти

Путама пăтти

Çынсен пурнăç тапхăрĕн кĕллисем

Ача-пăча пилĕсемпе кĕллисем

Ача çуралсан тăвакан йĕркесемпе сунăмсем

Ашшĕ-амăшĕ ачисене ăса вĕрентни .

Салтака ăсатни

Туй пилĕсемпе кĕллисем

Ĕçкĕ-çикĕ кĕллисем

Ятлă курка яни

Мунча кĕллисемпе сунăмсем

Чир-чĕртен калакан кĕлĕсемпе сăмахсем

Ача-пăчапа çыхăннă кĕлĕсемпе сăмахсем

ПЫТАРУ ЙĔРКИПЕ СĂМАХЛĂХĔ

Вилсе кайнă çынна тирпейлени

Сасă кăларни

Масар çине ăсатни. Пытару сăмахĕсем

АСĂНУ ЙĔРКИПЕ СĂМАХЛĂХĔ

Асăну йĕркипе кĕлли-юрри

Асăнăва чĕнмелли йĕрке

Хывни

Асăну кĕллисем

Виле тытасран калакан кĕлĕсем

Камалсăр вилнисене асăнни

Виççĕмĕш кунĕнче асăнни (виççĕш)

Эрне каçсенчи асăнусем

Çиччĕмĕш кунĕнче асăнни (çиччĕш)

Хĕрĕх кунне асăнни (хĕрĕхĕшĕ)

Çулталăкне тата виçĕ çулне асăнни

Юпа туса асăнни

Атан сăринче асăнни

ХРЕСЧЕН ĔÇĔН КĔЛЛИСЕМ

Тыр-пул ĕçĕн кĕллисем

Вăрлăх пăтги

Суха кĕллисем

Ака пăтти

Вырма

Ана вăйне илни

Авăн пăтти

Выльăх-чĕрлĕх ĕçĕн кĕллисем

Карта пăттинчи кĕлĕсем

Ĕне ырри

Кĕтÿ кăларни

Чир-чĕр е инкек-синкек ерсен калакан кĕлĕсем

Выльăх мурне хăвалани: тимĕр карта, вут хапха, çĕр хăвăлĕ Çăм каснă чухнехи кĕлĕсем

Выльăх пуснă чухне калакан кĕлĕсем

Хурт-хăмăр чÿкĕ

Ĕç ăстисен кĕллисем

Çурт-йĕр ĕçĕн кĕллисем

Сăра ĕçĕн сăмахĕсем

Тĕрлĕ ĕç кĕллисем

МĂЧАВĂРСЕМ ХАЛĂХА КАЛАНИНЧЕН

ĂНЛАНТАРУСЕМ

Кĕскетсе усă курнă ятсем

Кăтартусем

Библиографи

Ăрăмлă сăмахлăх: пилпе халал, тупа, кĕлĕ-сăрман тата вĕсене кала- малли йĕркесем