«Аслă Пăлхар çĕрĕпе çÿресчĕ!»

Ультияр ЦыпленковВăрах кĕтнĕ çу кунĕсене усăллă та кăсăк ирттерес килет. Ĕмĕр асăнмалăх тесен те ытлашши пулмĕ. Чи лайăх кану‚ ман шутпа‚ пĕр-пĕр çул çÿревре пулни. Шупашкарти чăваш çамрăкĕсен «Сăвар» пĕрлешĕвĕ кашни çул авалхи Атăлçи Пăлхар патшалăхне кайса килет. Пушкăртстанри Слакпуçпа Силпи те вăл маршрутра. Асăннă пĕрлешĕвĕн хисеплĕ элтеперĕпе Ультияр (Олег Михайлович) Цыпленковпа калаçма май пулчĕ.

- Эсир çак çул çÿреве хăçантанпа çÿретĕр?

- Чун çÿреве! 1990 çултанпа. Малтан 1-2‚ кайран 2-3 куна‚ халĕ  эрнене тухса каятпăр. Ку ята пире Светлана Асамат сăвăç тупса пачĕ: «Пирĕн чунсем ĕлĕкхи Пăлхар патшалăхĕнче вĕçсе çÿреççĕ. Çавăнпа пире унта куçпа курăнми вăй туртать. Чун çÿрев темелле!».Çапла пирĕн туртăма питĕ тĕрĕс палăртрĕ вăл. Хавхалантаракан‚ вăй паракан вырăнсене кашни халăх хисеплет‚ сума сăвать‚ çитсе курма тăрăшать.

Мусульмансене  илер: хадж тăваççĕ. Меккăна кайса килнĕ хыççăн вĕсем тĕлĕнмелле хисеплĕ‚ сумлă çынсен ретне лекеççĕ‚ ячĕ çумне «хаджи» хушса чĕнме пуçлаççĕ. Чăн та çут тĕнчери асамлă вырăнсем вĕсем. Ман шутпа‚ кашнин унта çитсе курма ăнтăлмалла. Сăваплă вырăнсене çитнисĕр пуçне эпир пĕр-пĕр ырă ĕç туса хăварма тăрăшатпăр.

- Чун çÿрев маршручĕпе кĕскен паллаштарăр-ха?

- Пĕрремĕш чарăну Шуршăлта пулчĕ. Çĕртмен 3-мĕшĕнче хисеплĕ Андриян Николаев вилнĕренпе шăпах 6 çул çитрĕ. Чăваш паттăрĕн вил тăпри çине чечексем хутăмăр. Çеçпĕл Мишши çыравçа‚ Анатолий Миттов ÿнерçе аса илтĕмĕр. Хальхи Патăрьел районĕнче Пăлхар патшалăхĕн Тикеш хули пулнă. Халĕ унта юпа ларать. Çавăнта пултăмăр. Каярах Аслă Арапуçĕнче Митта Ваçлейĕн вил тăпри патне çитрĕмĕр. Унта çак йĕркесене вулама пулать:

Ан тив‚ хисеп те чыс та ан курам‚
Пин юррăмран пĕри кăна юлайтăр.
Ăна тăван ман савăнса юрлатăр‚
Вара ман канлĕ пулĕччĕ тăпрам…

Хисеппе чысшăн çеç ĕçлемелле мар пирĕн. Чун ыйтни пулмалла!

Пăва çулĕпе Тутарстанри Теччĕ районне çул тытрăмăр. Унта Пухтель чăваш ялĕпе юнашар пăлхарсен Элшел  хули пулнă. Çак тĕлте юпа лартрăмăр.

- Юпа пĕлтерĕшĕ мĕнре?

- Çĕрпе пĕлĕт хутшăнăвне палăртать вăл. Эпир çĕр çинче пурăнатпăр‚ чунсем пĕлĕтеллех ăнтăлаççĕ. Çав çула кăтартать те юпа. Ĕлĕк чылай халăх лартнă ăна‚ халĕ çав шутра эпир çеç.

Ульяновскри И. Я. Яковлев шкулĕнче‚ чиркÿре пултăмăр. Кайран Самар тăрăхĕнчи Ухинкел ялне çитрĕмĕр. Тĕлĕнмелле ял çакă: пĕр халăх пурăнать‚ пĕр чĕлхепе – чăвашла – калаçать. Пĕрисем хăйсене кĕрешĕн теççĕ – православи тĕнне тытса пыраççĕ‚ теприсем хăйсене чăвашсем теççĕ – ĕлĕкхи тĕнпе пурăнаççĕ.

Истори ыйтăвĕсене çутатакан кĕнекесенче чăвашсем мĕнле пулса кайни пирки тĕрлĕрен вулама пулать. Эпир сăварсен‚ пăлхарсен‚ гунсен йăхĕсем. Мĕншĕн юлашки 300-400 çул çеç чăваш тенине тĕл пулатпăр? Хуравĕ‚ ман шутпа‚ çакăнта: чăваш тени хăй вăхăтĕнче халăх ячĕ пулман. Вăл – халăхăн тĕн палли. Авалхи асаттемĕрсен пĕр пайĕ ислам тĕнне йышăнсан йăла-йĕркесем те улшăннă. Вĕсене ĕлĕкхи пек çăвана пытарма пултарайман. Çапла мусульман халăхĕн йĕркипе масарсем йĕркеленнĕ. Ĕлĕкхи тĕнпех пурăнакансене çăваçсем теме пуçланă. Кайран чăвашсем пулса кайнă. Çапла тĕн палли халăх ячĕ пулса тăнă.

- Кăсăк верси ку!

- Çапла‚ вăл яла çитсе курма тăрăшăр. Чăваш курмасăр шанмасть‚ теççĕ (кулать – авт.). Унтан эпир Слакпуçне çитрĕмĕр. Ир çинчен музейра пултăмăр. Кайран Силпине кайрăмăр. Кунти ытарайми илемрен пуç çаврăнать. Шансамăр пире‚ эпир таçта та пулнă‚ анчах кунта сывлăш урăх‚ кăкăр тулли сывлаттарать! Силпире Чÿк турăмăр‚ çумăр пама ыйтрăмăр.Каçхине ял халăхне «Шуçăм» фольклор ушкăнĕ юрă-кĕвĕпе савăнтарчĕ. Силпире 6-7 юрра видео ÿкертĕмĕр.

- Силпире çулсерен мĕн те пулин тăватăрах. Çитес çула мĕн палăртатăр?

- Ял карти лартасшăн. Ытарайми тавралăхпа киленсе ларма ятарлă вырăнсем хатĕрлемелле. Çăл куçсем патне анма картлашкасем тăвасшăн. Тĕрĕссипе‚ унта тумалли ĕçсем нумай. Çавăнпа та «Сăвар» пĕрлĕхпе пĕрле ытти ырă çынсем хăйсен вăйне хушсан лайăх пулмалла. Силпи умĕнче эпир пурте парăмра.

Слакпуçĕнчен хальхи Тутарстанри Пÿлере тухса каятпăр. Унта Валем хуçа çăл куçĕ пур. Эпир унта 1995 çулта юпа лартнăччĕ. Ăна чăвашсем çеç мар‚ ытти халăх çыннисем те йышăнчĕç. Чăваш çамрăкĕсен пĕрлешĕвне кĕрес текенсем Валем хуçа çăл куçĕ‚ Киремет юпи патĕнче‚ ваттисен умĕнче тупа туса чăвашла ят илеççĕ. Хăйсене пысăк атте‚ пысăк анне суйлаççĕ. Юлашкинчен така шÿрпипе сăйланатпăр.

Çаплах Сăвар‚ Пăлхар хулисене çитме палăртнă. Сăвар пирки манăн çакна асăнас килет:Араб çулçÿревçи Ибн-Фадлан çыравĕсем тăрăх ислам тĕнне йышăнас мар тесе Вăрăх ятлă çын ертсе пынипе питĕ пысăк йыш Сăвартан тухса кайнă. Нимĕç географĕ хальхи Шупашкар вырăнĕнче Вĕтĕ Сăвар тесе çырса хунă. Вăл  карттă Мускаври истори музейĕнче çакăнса тăрать. Мускавра пулсан ан ÿркенĕр‚ кĕрсе курăр. Çапла Шупашкара пин ытла çул. Анчах пирĕн ăсчахсем темшĕн шарламаççĕ. Хăçан та пулсан Шупашкарта Вăрăха халалланă палăк пуласса шанатăп эпĕ.

- Чун çÿреврен хавхаланса таврăннă хыççăн «Сăвар» çамрăкĕсем мĕнле ĕçсем пурнăçлама палăртаççĕ?

- Çитес çул Пĕтĕм тĕнчери тĕрĕк çамрăкĕсен черетлĕ курултайĕ иртмелле. Çак аслă тĕл пулăва паянах хатĕрленме пуçламалла. Сăмах май‚ вăл пĕрлешÿ чăваш‚  пушкăрт‚ тутар çамрăкĕсен сĕнĕвĕпе йĕркеленчĕ. Пĕтĕм тĕнчери тĕрĕк çамрăкĕсем П.Хусанкай сăмахĕсене: «Эпир пулнă‚ пур‚ пулатпăр!» лозунг туса илчĕç. Халĕ эпир Дагестан çĕршывĕпе туслă. Тен‚ çитес çулран пирĕн чун çÿрев Атăлçи Пăлхар çĕрĕпе çеç мар‚ Дагестанра вырнаçнă Сăвар‚ Варачан‚ Сементер хуласене пулĕ. Пирĕн юлташсем вăл паллă вырăнсене пĕлеççĕ. Ертсе çÿреме шантараççĕ. Аслă Пăлхар çĕрĕпех çÿресчĕ!

Т. НИКИТИНА калаçнă.
Урал сасси
. — 2010 ç. — Утă, 22.

Тата курăр