Çармăс, Тоншерма

Почта адресĕ: 422377, Теччĕ районĕ, Çармăс ял хутлăхĕ, Çармăс ялĕ. Ялтан район центрне çитме 25 километр, Хусана – 160, Пăвари чукун çул станцине – 28. Теччĕ-Пăва трассинчен тухса асфальт сарнă çулпа машинăпа кĕме пулать яла.

Ял-йыш

2009 çулхи январĕн 1-мĕшне Çармăсра 203 кил хуçалăхĕ шутланнă, вĕсенчен 163-шĕнче чăнах та хуçалăх тытса тăраççĕ. Çак чăваш ялĕнче 479 çын пурăнать – 269 хĕрарăм тата 217 арçын. Аслă вăрçă ветеранĕсемпе вĕсемпе танлаштарнă çынсем Çармăсра пурĕ улттăн. Пĕтĕмĕшле илсен ял халăхĕ выльăх-чĕрлĕх ĕрчетессипе ĕçлет. Паллах, пахча çимĕç туса илесси те анлă сарăлнă. Колхоз салансан çĕрĕсене халăха валеçсе панă, пурĕ 308 пай, çын пуçне 5-шер гектар тухнă. Ĕç çулĕнчи çармăссем Мускава, Ульяновска, Хусана вахта меслечĕпе ĕçлеме çÿреççĕ.

2009 çулта ялта пурăнакансенчен виççĕшĕ – В.Д.Ванямов, Т.Н.Туйдуков, И.В.Ванямов – «Самозанятость – 2009» программăпа ĕçлеççĕ.

Учрежденисемпе предприятисем

Ялта пĕтĕмĕшле вăтам пĕлÿ паракан шкул ĕçлет. Унта 54 ача пĕлÿ илет. 1966 çулта ял клубĕн çуртне тунă. Халь ăна тĕпренех юсамалла ĕнтĕ. Клуб çумĕнче Нина Османова ертсе пыракан юрăпа ташă ансамблĕ «Çĕмĕрт» ĕçлет. Çавăн пекех ялта библиотека, фельдшерпа акушер пункчĕ, часавай, 3 лавкка, ял хутлăхĕн çурчĕ тата механика паркĕ пур.

1950 çулсемччен Çармăсра çăм таптаракан машина, шыв тата çил арманĕсем, тимĕрç лаççи ĕçленĕ. Яла газ, телефон кĕртнĕ.

Историрен

Яла XIII ĕмĕрте, 1245 – 1250 çулсенче никĕс янă. Чи малтанах марисемпе чăвашсем, пурĕ 11 çемье, куçса килнĕ. Марисене чăвашла çармăс тенипе ял ятне те çаплах панă имĕш.

Ял пуçланса кайни çинчен марисем хăйсем евĕрлĕ каласа параççĕ, чăвашсем – хăйсемле. Марисеннипе ял ячĕ виçĕ сăмахран тăрать – «тон» – туйăн, «шер» – çыран, «ма» – юхан шыв. Çапла вара «туйăнлă çыранлă юхан шыв» пулса тăнă. Пурăна-киле ялта чăвашсен йышĕ хушăнсах пынă, ял-йыш чăвашсен йăли-йĕркипе пурăннă. Чăвашсем яла халь те Çармăс теççĕ, Тоншерма тени вара «Çырма патĕнче тăнине» пĕлтерет е «Тăм çырма» теççĕ теприсем.

Урамсен халăхри ячĕсем

Çĕн кас, Вăта кас, Курлан кас, Аял кас (Ленин урамĕ), Арман кас, Кÿкен кас (Чапаев урамĕ), Масар кас (М.Горький урамĕ), Анат кас (К.Маркс урамĕ), Кăркăс кас (Киров урамĕ).

Тавралăх

Шур, Аслă Ырсен çырми, Хăйăр çурчĕ, Улăх, Чупса анакан вар, Тарăн çырма, Туйăн çырми, Хурăнлăх, Çирĕклĕх, Çăл çырми.

Ял çыннисем Çармăсран 2 километрти пĕве хĕрне е 7 километрти Сĕве хĕрне, 2 километрти вăрмана канма çÿреççĕ. Массăллă мероприятисем шкул картишĕнче, спорт площадкинче иртеççĕ.

Культура тата ĕç-хĕл

Ял халăхĕ Мăнкуна, Çимĕке, Троицăна йышлăн паллă тăвать. Хĕллехи Микулана вара уйрăмах лайăх уявлаççĕ. Çак кун кÿршĕ ялсенчи тăванĕсене, хурăнташĕсене пурне те яла пуçтараççĕ. Октябрь вĕçĕнче е ноябрь пуçламăшĕнче ваттисене асăнассине те çармăссем ялăн тĕн уявĕ пек йышăнаççĕ.

Тăван çĕршывăн Аслă вăрçине ялтан 188 çын кайнă. Вилнисемпе хыпарсăр çухалнисем – 90. Вăрçа хутшăннисемпе вĕсемпе танлаштарнисем паянхи кун ялта çаксем пурăнаççĕ: И.И.Кузнецов, М.С.Земляков, П.М.Фомин, В.М.Нагуськин, П.А.Ямбашкин, И.М.Фомин.

Пĕлме интереслĕ

Язычествăн кил-тĕрĕшри йăли-йĕркисем ку ялта питĕ çирĕп. Ача ятне ĕлĕкрен эпи карчăк панă. Час-часах çак ят чиркÿре тĕне кĕртнĕ чухнехипе пĕр килмен. Ял-йыш, тăван-пĕтенĕ вара ытларах чухне çынна эпи карчăк панă ятпа чĕннĕ: Упаç, Хураçка, Харсăр, Анчăк, Тимĕркке, Сутюк, Тăхтаман тата ыттисем.

Çумăр çума ыйтса учÿк ирттерни те, çерçи кĕллине те сĕм авалхи чăвашсен йăлисемпе ирттернĕ. Учÿк ирттериччен малтан халăхран çăмарта, çу, кĕрпе, сĕт пухнă. Çырана пухăнса пăтă пĕçернĕ, çăмарта ăшаланă. Ращана сăнлама шыва туратсем лартнă. Унтан çерçи тытса пĕр турачĕ çумне çыхса хунă (кайран ăна вĕçертсе янă, Турра чÿклени çинчен каласа патăр тесе). Икĕ арçын шыва кĕрсе тимĕртен тунă ĕç хатĕрĕсемпе пĕр-пĕринпе перĕнтерсе сасă кăларнă (ку аслати авăтни пулать ĕнтĕ). Ыттисем Хĕвел тухăçнелле çаврăнса тăрса çумăр ыйтса кĕлĕ вуланă. Кĕлĕ пĕтсен пурте салтăнса шыва кĕнĕ хыççăн кăна пăтă çиме ларнă.

Владимир ВЕРИЯЛОВ.
Материала хатĕрлеме З.А.Кузнецова, В.П.Фуражков пулăшнă.
Сувар. — 2010. — Раштав, 02 (49 (883) №).