Чăваш Ен: историпе культури

Иванов В. П. Чăваш Ен: историпе культури. Автор. — Шупашкар, 1994.

Чăваш ен : история и культура = Чувашия = CHUVASHIA : [реклам. просп. ] / Минкультуры Чуваш. Респ.; [авт.-сост. В. Иванов; фот. П. Сымкин]. — [Чебоксары : Чувашия, 1994]. — 15 с.: цв. ил. — Текст парал. чуваш., рус., англ.

 

Чăваш Республики Раççей варринче анлă Атăл юханшывĕ çинче вырнаçнă. Территорийĕ пысăк мар — пĕтĕмпе те 18,3 пин тăваткал çухрăм. Кăнтăртан çурçĕрелле 190 çухрăма тăсăлать, хевеланăçĕнчен хĕвелтухăç еннелле — 160 çухрăм, чи ансăр вырăнта — 80 çухрам.

Вăтам континентлă климат, вăрманлă-çеçенхирлĕ вырăн.

Республикăра 1 миллион та 353 пин çын пуранать, çав шутра хуласенче — 810,2 (пĕтĕм йышăн 60 проценчĕ). Кашни тăваткал çухрăма тивекен халăх йышĕпе Чăваш Республики Раççейре тăваттăмĕш вырăнта — пĕр тăваткал çухрăм çинче 73,8 çын (Раççейре — 8,7).

Чаваш Республикинче тăхăр хула: Шупашкар (442 пин çын), Çĕнĕ Шупашкар (121 пин), Канаш (57 пин), Улатăр (48 пин), Çĕмĕрле (43 пин), Куславкка (13 пин), Сĕнтĕрвăрри (11 пин), Çĕрпÿ (11 пин), Етĕрне (11 пин). Унсăр пуçне хула йышши 8 поселок.

Чăваш Республикинче пĕтĕмпе 21 административлă яллă район. Ял халăхĕ 1727 ялпа посёлокра пурăнать.

Республикăра 55 ытла наци çыннисем пурăнаççĕ, вĕсенчен тĕп халăхсем çаксем — чăвашсем — 67,8 процент, вырăссем — 26,7 процент, тутарсем — 2,7 процент, мордвасем — 1,4 процент. Тĕп хулара Шупашкарта пурăнакан халăх ытларах чавашсенчен (61,6 процент) тата вырăссенчен (34,5 процент) тăрать.

Патша Раççейĕ вăхăтĕнче хальхи Чăваш территорийĕ икĕ кĕпĕрнене — Хусан тата Чĕмпĕр кĕпĕрнисене кĕнĕ.

1920 çулхи çĕртме уйăхĕн 24-мĕшĕнче Чăваш автономиллĕ облаçне туса хунă. 1925 çулта пуш уйахĕн 21-мĕшĕнче Чăваш автономиллĕ социализмлă совет республикине (ЧАССР), 1992 çулта вара Чăваш Республикине туса хунă.

Чăваш Республикин Конституци, Герб, Ялав, Гимн пур. Икĕ чĕлхе — чăваш тата вырăс чĕлхисем патшалăх чĕлхи шутланаççĕ.

Чаваш Республикинче патшалăхпа политикăн кирлĕ тытăмĕсене туса хунă: Республика Президенчĕ, Министрсен Кабинечĕ, Патшалăх Канашĕ, влаçăн пĕтĕм шайри органĕсемпе управленийĕсем пур.

1994 çулхи кăрлачăн 21-мĕшĕнче пĕтĕм халăх суйланă Чăваш Республикин пĕрремĕш Президенчĕ Н. В. Федоров ĕçе пуçăнна.

Чăвашсем — Раççейри йышлă халăхсенчен пĕри. Весем 1 миллион та 842 пин çын, Раççейре 4-мĕш вырăн йышăнаççе. Чăваш Республикинче 906, 9 пин чăваш (пĕтем йышран 49,2 процент) пурăнать, ытти пайĕ Тутарстанра, Пушкăртстанра, Самар, Ульяновск, Оренбург тата ытти облаçсемпе крайсенче пурăнаççĕ.

Чăвашсен тăхăмĕсем — авалхи пăлхарсемпе суварсен йăхĕсем, вĕсем V—VIII емерсенче Çурçĕр Кавказ çеçенхирĕсенче пуранна. VII—VIII ĕмĕрсенче пăлхарсен пĕр пайĕ Балкана тухса каять, славянсемпе пĕрлешет, тепĕр пайĕ Вăтам Атăл тăрăхне куçать, чăвашсемпе хусан тутаресен халăх никĕсĕ пулса тăрать.

Чăвашсем ислам тĕнне йышăнман ялти пăлхар йăхĕсенчен пĕр халăх пулса пынă, çак процесс XV—XVI ĕмĕрсенче вĕçленнĕ.

1551 çулта чăвашсем Раççей йышне кенĕ. Чăвашсем крепостла йĕркене пĕлмен, 1930-мĕш çулчченех вĕсен социаллă пурнăç йĕрки община пулна.

Чăваш чĕлхи Алтай чĕлхисен çемйинчи тĕрĕк ушкăнĕн пăлхар пайне кĕрет. Вĕсен тăхăмĕсем рунă çырăвепе, пăлхар вăхăтĕнче — араб графикипе уса курнă. Вырăс графикипе хатĕрлене пĕрремĕш букварь 1871 çулта пичетленсе тухнă.

XVIII ĕмĕр вĕçне çитичченех чăваш халăх тĕнĕн килĕшÿллĕ системи пулнă, унта авалхи Иран çыннисен зороастризм, иудализм (хасарсем урлă) тата ислам тĕнĕсен элеменчесем кĕнĕ. XVIII ĕмĕр варринчен пуçласа XIX ĕмĕр варрине çитичченех чăвашсене вăйпах православи тĕнне йышăнтарнă.

Хальхи Чăваш Республикинче социаллă пурнăçпа культура инфратытăмĕ (шкул, техника специального аслă пĕлÿ системисем, çыхăну, медицина тата йăла учрежденийĕсем тата ытти те), культура институчĕсемпе массаллă информаци хатĕрĕсем (телерадиокомпани, кĕнеке издательствисем, вуншар хаçат-журнал) тата ытти те пур.

Чăваш Республикинче творчество союзĕсем ĕçлеççĕ: писательсен, художниксен, композиторсен, театр ĕçченĕсен, архитекторсен, журналистсен, дизайнерсен. 1992 çулта республикăра Наукăсен академине тата Чаваш наци академине йĕркеленĕ. Чăвашъенре 4 аслă шкул: университет, педагогика, ялхуçалăх тата коммерци институчĕсем. Республикăра 752 массăллă библиотека ĕçлет, 1113 клуб, 974 киноустановка, 11 музей. Паллăрах музейсем: Шупашкарти наци, художество тата литература музейесем, Йĕпреç поселокĕнчи этнопарк, Шуршалти космонавтика музейе.

Шупашкарта пысăк патшалăх професси театрĕсем — 5, концерт организацийĕ тата филармони — 3: Чăваш академи драма театре (творчество йышĕнче 102 çын), оперăпа балет театрĕ (200 çын), Чăваш çамрăкĕсен театре (43), Вырăс драма театре (50), пуканесен театрĕ (25), юрăпа таша академи ансамблĕ (60), академи хор капелли (65), камера оркестре (26).

Республикара культура тата искусство енĕпе ятарлă пёлу илме майсем пур. Шупашкарта Ф. Павлов ячĕлле музыка училищи (341 çын вĕренет), художество училищи (70 çын), Çĕрпÿри культура училищи (475) ĕçлеççĕ. Унсăр пуçне республикăри районсемпе хуласенче — 21 искусство шкулĕ, 17 художество тата 26 музыка шкулĕ, унта 12250 ача вĕренет. Культурăпа искусствăра Чăваш педагогика институчен художествăпа графика, музыкăпа педагогика тата университетăн чăваш филологипе культура факультечĕсенче вĕренсе тухнă специалистсем те нумайăн ĕçлеççĕ.

 

PDF тиесе ил