Чăваш халăх капăр тумĕ... Çухалмĕ-ши яланлăхах?

Елчĕк районĕнчи Лаш Таяпа ялĕн 400 çулхи юбилейне кайсан шкул музейĕпе паллашрăмăр. Вун-вун, çĕр-çĕр экспонат хушшинче чăваш хĕрарăмĕн капăр тумĕ тÿрех куçа илĕртрĕ. «Асанненни пекех», — çакăн пек шухăш вĕçсе иртрĕ пуçра. Тухья та, чăваш тĕррисемпе эрешлесе илемлетнĕ кĕпете пулнăунăн. Пире вара, вĕтĕр-шакăра, тухьяпа выляма темшĕн чарман. Ăна тăхăннă çеç мар, ун çинчи шăрçа ярăмĕсене каса-каса та илеттĕмĕр айванккасем.

Тĕрĕссипе, ку тухья асаннен пĕрремĕш пулман-мĕн. Вăл 1921 çулхи выçлăх çул асаттерен 11 уйăхри ачипе юлнă. Лешĕ пурăнмалăх тырă ĕçлесе илес тесе Чĕмпĕр тăрăхне тухса кайнă, тифпа чирлесе вилнĕ. Асанне, унăн куç курман аппăшĕ тата вĕсен ватă ашшĕ, телее, выçлăха чăтса ирттернĕ. Çĕрне-кунне пăхмасăр пилĕк авнă. Çакна кура-ши коллективизаци çулĕсенче вĕсене пуянсен шутне кĕртнĕ. Пÿрте кĕреççĕ те — илсе тухмалли те нимех те çук-мĕн. Пĕрех пушă алăпа кайман «партийнăйсем»: асанне тата аппăшĕ тухьясăр, капăр çи-пуçсăр юлнă. Асаннен вара хăй уйрăмах килĕштернĕ кĕпине ялти лавккара /сутма унта çакса хунă пулнă/ укçалла туянма тивнĕ.

Çапла шухăшлатăп: çак пулăма чăтса ирттернĕскерсемшĕн капăр тумне ютсем мар, мăнукĕсем салатса пĕтерни те чĕрисене çав тери «чăрмапаман» пулĕ.

Пĕтĕмĕшле илсен — иртнĕ ĕмĕрĕн 20—30-мĕш çулĕсенчи самана капăр тум еткерне хăрушла аркатнă. Ун чухне «хĕрлĕ улахсене», «культура ăмăртăвĕсене» чи пысăк çитĕнÿсем тесе палăртнă. Авалтан килекен культурăна та, çав шутра капăр тума та, иртнĕ кивĕ пурнăçпа, тĕшмĕш тĕттĕмлĕхĕпе çыхăнтарнă.

Чăваш халăх капăр тумĕ... Çĕнĕрен чĕрĕлĕ-и вăл? Тата кирлĕ-и ăна чĕртсе тăратни? Темле шухăшлакан та пулĕ. Тем тесен те, мĕн пулнине, пуррине пĕтме памапла мар.

Тумтирте те халăх историйĕ пытаннă. Иртнине пĕлмесĕр мапалла каяймăпăр. Хапăхăмăрăн капăр тумĕ пин-пин çул аталаннă пысăк искусство. Унра Азипе Европăри чи авапхи цивилизаци йĕрĕсем палăраççĕ, тĕрлĕ йăхсемпе халăхсен культура пулăмĕсем уçăмлăн курăнаççĕ. Хапăх тумĕ хăйне евĕрлĕ, ялан аталанса пыракан пулăм. Историре çакă паллă: чĕлхе çухалма пултарать, анчах капăр тум хăйĕн пурнăçне малалла тăсать. Сăмахран, Дунайçи пăлхарсен кун-çулĕ çавнашкал.

Чăвашăн, телее, чĕлхи те, тумĕ те пур-ха. Тĕрĕссипе, тепĕр чухне «ытлашшипех» те теессĕм килет. Акă мĕн пирки сăмахăм: чăвашлăх, халăхлăх «картинчен» те тухса каятпăр пек. Çак тмркев ытларах сцена тумĕсене пырса тивет. Мĕн кăна шухăшласа кăлармаççĕ-ши çĕвĕçсем, модел^ерсем? Хальхи вăхăтри эстрада юрăçисенчен кашниех хаине çалтар выранне хурать, тум енĕпе те пуринчен малта пулма ăнтăлать. Çавна пулах сцена çине арçынсем тĕрленĕ шăлаварпа, чăваш тĕрриллĕ вырăнне тутар е ытти халăх эрешĕллĕ тумпа тухнине те курма тивет.

Ал ĕç ăсгисем нумай пулни аван, анчах вĕсемпе ĕçлекен çукрах. Республлкăри Халăх пужарулăх çурчĕ ку енĕпе май килнĕ таран тăрăшать-ха. Çапах та çителĕклех мар çав.

Иртнĕ ĕмĕрĕн 90-мĕш çулĕсен пуçламăшĕнче, варринче унта Мария Симакова тата Александра Ильбекова тĕрĕ тĕрлес тата пир тĕртес тĕлĕшпе лабораторисем йĕркеленĕччĕ. Çи-пуçпа çыхăннă канашсем паратчĕç, капăр тум валли кирлĕ эрешсем тупма пулăшатчĕç.

Халĕ кам канаш парĕ? Чăваш наци конгресĕ çумĕнче Зинаида Вороновăпа Татьяна Петровахăйсем тĕллĕн, патшалăх пулăшăвĕсĕр ĕçлеççĕ. Чылай регионта, пĕлнĕ тăрăх, хапăх пултарулăхне аталантарас енĕпе Наци координаци канашĕсем йĕркеленĕ. Тен, хуг çинче пирĕн те пулĕ? Анчах ĕçĕ çук-çке.

Мĕн тума пулать? Чи ансат сĕнÿ: Халăх пултарулăх çурчĕ республикăри культура çурчĕсенче капăр тум хатĕрлес тĕллевпе семинарсем ирттермелле, ăсталăх лабораторийĕсем йĕркелемелле. Хамăрăн ăстапăха, пин-пин çул аталаннă пуянлăха пулас ăрăва парса хăварас тесен çамрăксемпе те ĕçлемелле. Шкултах паллаштармапла унпа ачасене, вĕрентмелле. Çапла тума вара куллен усă курмалли хатĕрсемпе кĕнекесем кăлармалла.

Надежда Смирнова
 
Разделы: