Чечеклĕ çĕрте пылĕ те пур

Чăвашсем Христос тĕнне 1740 çуятанпа ĕненме пуçлани паллă. Çав тапхăртан ялсенче те чиркÿсем ĕçлеме пуçланă. Елчĕк таврашĕнче чи малтан чиркÿ Патреккелте уçăлнă. Ăна 1740—1742 çулсенче çĕкленĕ. Мускаври архивран А. Кузнецова çырса илнĕ тăрăх — Курнавăш çыннисене 1758 çупта, Вырăскассисене 1762 çулта Христос тĕнне йышăннине çирĕплетсе шыва кĕртнĕ.

Патша правительстви хушнипе çĕнĕ тĕне чăвашсен хушшинче вăйпа хистесе тата илĕртсе сарнă. Хăй ирĕкĕпе тĕне кĕрекенсене 3-шер тенкĕ укçа панă, тĕне кĕнĕшĕн 3 çуллăха хырçă-куланай тÿлессинчен, салтакран хăтарнă. Малтанлăха пысăк ялсенче чиркÿ çурчĕсем лартнă. Курнавăш ялĕ те таврари пысăк ялсенчен пĕри пулнă. Геогра- фи тĕлĕшĕнчен те вăл питĕ меллĕ çĕрте вырнаçнă. Çавăнпах кунта вулăс центрне йĕркеленĕ те ĕнтĕ. Чиркÿсен çумĕнче прихут шкулĕсем уçнă. Пирĕн ялти шкулта паллă сăвăçсем Турхан Яккăвĕпе Хĕветĕрĕ пĕлÿ илнĕ. Чиркĕве Алексей Рекеев та килсе çÿренĕ, ачасем мĕнле вĕреннипе кăсăкланнă.

Пирĕн ялăн малтанхи пĕчĕк кăна чиркĕвне курăсран тунă. Каярах чăрăшран пураласа хăпартнă. Вăл вăхăтра ялта пурнăçăн кулленхи йĕркине чиркÿ йĕркелесе пынă. Ача-пăчана ят парса шыва кĕртессине, праçниксене уявлассине тата ыттине те пачăшкăсем турă саккунĕсем хушнă пек пур- нăçлама тăрăшнă. «Чăваш çыннисем валли чăвашла çырнă тĕн кĕнекисем кирлĕ», — тенĕ Хусанти Синода кунта пачăшкăра ĕçленĕ Семён Гермогенов. Çапах та тĕн вĕрентĕвĕ те, чиркÿ хăй ĕçне пурнăçласа пырасси те пĕр тумхахсăр пулнă тееймĕн.

Хусан кĕпĕрнинчи Теччĕ уесĕнчи Курнавăш вулăсĕнчи йывăç чиркĕве 1873 çулта çĕкленĕ. Чи малтанхи пачăшкăсем Семен Гермогенов, Гавриил Троицкий, Скворцов дьякон пулнă. Хальхи ача сачĕ вырăнĕнче Гавриил Троицкий пачăшкăн пысăк сачĕ куçа илĕртсе ларнă. Хăйсен ĕçне парăнса пурнăçланине кура вĕсене ял çыннисем те хисепленĕ. Вырăс пулсан та кĕлле чăвашла лайăх, пурте ăнланмалла ирттерме тăрăшнă.

Йывăçран тунă Курнавăш чиркĕвĕ хальхи шкул вырăнĕнче вырнаçнă пулнă. Кунтан инçех те мар пасар кĕрленĕ. Ача чухне пысăк уявсенче — Раштавра, Мăнкунра — кĕлле кĕнине ас тăватăп. 1936-1937 çулсенче чиркÿ таврашĕнче выляса çÿренĕ чухне тирпейлĕ тумланнă ял-йыш уяв кĕллине васкани халĕ те куç умĕнче. Пысăк уявсем яланах хаваслă кăмăл-туйăмпа иртнĕ. Мĕн чухлĕ савăнăç кÿмен-ши пире Мăнкун? Атте-анне праçнике малтанах хатĕрленме тытăннă. Хĕвел тухиччен ир- ирех тăрса сĕтел çине хĕрлĕ çăмарта, кукăль-пÿремеч, шăрттан, тутлă шерпет лартнă. Унтан тăвансем пĕр-пĕрин патне уяв кĕрекине пухăннă, несĕлсене аса илнĕ.

Чиркÿ хупăнас умĕн пачăшкăра Янкасси çынни Н. Макаров, старостăра И. Петров ĕçленĕ. Пачăшкăна тытса кайнă, Илья Петровича та хĕсĕрленĕ. Ваттисем каланă тăрăх чиркÿ чанне 1929 çултах антарса тиесе кайнă. 1937 çулта алăкĕсене кăларса илнĕ, ял халăхне кĕлле кĕме пăрах- тарнă. 1940 çулхи çĕртме уйăхĕнче чиркÿри хаклă япаласене — тĕрлĕ документпа кĕнекене — çичĕ лав çине тиесе Елчĕке илсе кайнă, унта вĕсем тĕлли-паллисĕр саланса пĕтнĕ. Курнавăш чиркĕвĕн кĕмĕлтен шăратса тунă макечĕ йĕрсĕр çухалнă. 1941 çулхи ака уйăхĕн пуçламăшĕнче чиркÿ хĕресне антарнă.

Халăхăн турра ĕненессине вăйпа та пĕтерме çуккине чухлайман-тăр ун чухнехи пуçлăхсем. Тăван çĕр-шывăн Аслă вăрçине тухса каякансем чиркÿ тавра юрласа çаврăннă майăн тăванĕсенчен, ял-йышран ырă-сывă таврăнма пехил илнĕ. Çапăçу хирĕнчен 17 çулхи П.Поликарпов хурлăхлăн çапла çырнă: «Тăван ял хыçа юлчĕ, чиркÿ тăрри çеç çуттăн курăнса чуна йăпатса ăшăтрĕ...» Е тата Юхма пасарĕнчен, вăрмантан килекенсем 8-9 çухрăмранах курăнакан чиркĕвĕн тăррине курсан: «Часах çитетпĕр, чиркÿ те курăнма пуçларĕ, вăй-хал та хушăнчĕ», — тенĕ.

1954 çулхи çу уйăхĕн 5-мĕшĕнче Курнавăш чиркĕвне пăсма пуçланă. Лайăх материалсене шкул çуртне юсама, колхоз пăрăвĕсене хупмалли ăшă вите, арман пÿрчĕ валли турттарса кайнă. Нумай çул ял халăхĕ чиркÿсĕр пурăннă. Пуçлăхсем хирĕçленине пăхмасăр праçниксенче Тĕмер чиркĕвне çÿренĕ, ĕненĕве пăрахман.

1989 çул Курнавăш ял халăхĕшĕн ырă пулăмпа асра юлчĕ. Иван Курчин ялта чиркÿ уçас ыйтупа Канаш чиркĕвĕн пачăшкипе тĕл пулса канаш- лать. Инçе çултан ватă савăнса таврăнать. Унăн шухăшне Алек- сандр Соловьев та ырлать. Пулăшакансем те тупăнаççĕ: Апексей Цветков, Нина Соло- вьева, Ольга Шулайкина, Роза Смирнова тата ыттисем те.

Ял халăхне кĕлĕ çурчĕ уçма ыйтнă хут çине алă пустараççĕ. Колхоз пухăвне кĕлĕ çурчĕ валли унччен кантур пулнă çурта илме ыйтупа тухаççĕ. Ана 400 тенкĕ укçа тÿлесе илеççĕ. Турра ĕненекенсем çине тăнипе йывăç чиркĕве 1990 çулхи çĕртме уйăхĕн 10-мĕшĕнче уçнă. Ĕçĕ вара вырăнтан тапранать кăна- ха. Мĕн чухлĕ вăй хума тивет пысăк та пархатарлă ĕçе пуç- лакансен кирпĕчрен купаланă çĕнĕ чиркĕве уçмашкăн! Кун пирки А. Соловьевăн /йывăр тăпри çăмăл пултăр/ хăй вăхăтĕнче çырса пынă отчетне вуласан та аван туйса илме пулать.

Пĕрлешÿллĕ хуçалăхсем ав- томашина, трактор уйăрнă, строительство материалĕсем- пе тивĕçтернĕ, укçан та пулăшнă. «Чечек пур çĕрте пылĕ те пур», — тенĕ ваттисем. Турă пулăшсан ĕç ăнать, ырă ĕç чуна çĕклет. Çын чиркÿре канăçлăх тупать.

Николай КРУГЛОВ.
Хыпар. — 2012. — Çĕртме, 30. — 124—125 №№.