Хутшăнусем çывăхлатаççĕ

Встреча Президента Чувашии с учеными республики

Чăваш Республикин Президенчĕ Михаил Игнатьев тĕрлĕ отрасльте вăй хуракансемпе тĕл пулусем ирттерни кĕтмен япала мар. Çак кунсенче вăл Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институтĕнче ăсчахсемпе тата писательсемпе тĕл пулчĕ. Шăпах вĕсем — халăхăн ăс-хакăл, интеллект шайне çĕклекенсем.

Республика ертÿçине тата асăннă тытăм ĕçченĕсене курнăçса чуна уçса калаçма мĕн хистенĕ-ха? Президент çивĕч ыйтусене халăхпа пĕрле татса пама тĕв тытни куç умĕнчех терĕмĕр. Гуманитари ăсчахĕсен те, писательсен те унашкал самантсем çук мар. Çавăнпа та тĕл пулу вăхăтĕнче Михаил Игнатьев вĕсене те, кусене те тимлĕ итлерĕ, кайран сăмах каланисен шухăшĕсене пĕтĕмлетрĕ. Тĕл пулăва Президентпа пĕрле ЧР вĕренÿпе çамрăксен политикин министрĕ Владимир Иванов, ЧР культура Министрĕ Роза Лизакова, Шупашкар хула администрацийĕн пуçлăхĕ Леонид Черкесов хутшăнчĕç.

Хăнасене гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕн ĕçĕ-хĕлĕпе унăн директорĕ Юрий Исаев паллаштарчĕ. Тăван халăхăн этнокультурине тарăн та тĕрлĕ енлĕн тĕпчекен пĕртен пĕр учреждени пулнăран институтăн пысăк ĕçсем пурнăçлама тивет. Кунти ăслăлăх ĕçченĕсем халăх историне, этнографи ăслăлăхĕсен аталану çул-йĕрĕсене, халăхăмăрăн пурлăхпа ăс-хакăл культурин тĕрлĕ палăрăмĕсене, мăшăрлану йĕркисемпе кил-йыш тытăмне, ĕмĕрсен хушши ламран лама аталанса пынă уяв культурипе йăли-йĕркисен пуянлăхне, халăх тата общество аталанăвĕнче, халăхсен хушшинче пулса иртекен пулăмсене тата ыттине те тĕпчеççĕ.

Юрий Исаев хальхи вăхăтри этнокультура аталанăвĕ пирки сăмах хускатнă май çак самантсене палăртрĕ. Культура мулĕпе çывăхланма, сăмахран, комплекслă экспедицисем нумай пулăшаççĕ. Хăш енĕпе? Фольклор, этнографи, чĕлхе, социологи экспедицийĕсем хальхи культурăра пулса иртекен улшанусене курса-туйса тăма, вĕсене тĕрĕс хак пама тата ытти те. Анчах та пĕлтерĕшĕ вышкайсăр пысăк пулсан та унашкал экспедицисем сайра иртеççĕ. Çапла тума укçа-тенкĕ çителĕксĕр пулни чăрмантарать.

Юрий Николаевич пĕлтернĕ тăрăх — ăсчахсем ку енĕпе çапах та малаллах ăнтăлаççĕ, грантсем çĕнсе илеççĕ, спонсорсен пулăшăвĕпе усă кураççĕ тата ытти те. Тата хăш енĕпе çитĕнÿсем пур-ха?

- Иртнĕ çул икĕ томлă «Чăвашсем» этнофафи тĕпчевĕ кун çути курнă, «Раççей халăхĕсемпе культурисем» ярăмпа пичетленекен кăларăм валли «Чăвашсем» том хатĕрленĕ, — паллаштарчĕ Юрий Николаевич. — «Чăваш çĕр-шывĕн портречĕ» проекта пурнăçа кĕртме пуçларăмăр. «Çамрăксен çураçулăхне аталантарасси» ыйтупа тĕпчевсем ирттертĕмĕр. Унти пĕр самант шухăшлаттарать: чăваш ачисен 18 проценчĕ хăйне харăсах чăваш та, вырăс та тет. Тăван чĕлхен шăпи те питĕ пăшăрхантарать. Район центрĕсенче çеç мар, ялсенче те чăваш ачисем вырăсла калаçса ÿсеççĕ. Шкулсенчи тăван чĕлхепе литературин кабинечĕсен алăкĕсем çине те вырăсла çырса хунă.

Ытти самант пирки те чарăнса тăчĕ Юрий Исаев. Хăйĕн шухăшĕсене пĕтĕмлетсе çакăн пек сĕнÿ пачĕ: «Республикăра наци культура политики пулмаллах», — терĕ.

Искусствоведени докторĕ, ЧР Президенчĕн канашçи Михаил Кондратьев профессор шухăшĕпе — кирек хăш халăхăн культури те тĕнче пĕлтерĕшлĕ. Унашкалли урăх ниçта та çук. Çавăнпа чăваш халăх ăс-хакăл пуянлăхне паян тĕпчесе çитес ăрусем валли хăварасси тĕп тĕллев пулмалла. Михаил Григорьевич сăнанă тăрăх — пирĕн хальхи общество гуманитари ăслăлăхĕпе çителĕклĕ усă курмасть. Çакна вăл тĕп хулари пĕр вĕренÿ заведенийĕн вулавăшĕн тĕслĕхĕпе çирĕплетрĕ. Унта гуманитари ăслăлăхĕсен ĕçченĕсен, чăваш писателĕсен пĕр ĕçĕ те çук-мĕн.

Филологи ăслăлăхĕсен докторĕ, чĕлхе пайĕн ертÿçи Николай Егоров профессор патшалăх ĕçĕнчи чĕлхе пĕлтерĕшĕ пирки чарăнса тăчĕ. Ытти республикăра хăйсен тăван чĕлхине тĕпчес тĕлĕшпе ятарлă институтсем пур пулсан, пирĕн çак ĕçе пурĕ те 6 çын пурнăçлать. Ăсчах мĕн калас тенине вулавçă хăех ăнкарса илчĕ пулĕ.

Николай Иванович çавăн пекех этнографи туризмне Чăваш Ен бренчĕ туса хурас тĕлĕшпе те хăйĕн шухăшне палăртрĕ. Çакна йĕркелеме республикăра майсем пайтах терĕ. Паллă чĕлхеçĕмĕре этнографи музейĕн шăпи те канăçсăрлантарать. Унăн концепцине вăл 15 çул каяллах çырса хатĕрленĕ.

ЧР Профессионал писательсен союзĕн председателĕн Сергей Павловăн шухăшĕпе — кунашкал шайри тĕл пулу юлашки 17 çулта пĕрремĕш хут иртрĕ. Вăл союзăн хальхи вăхăтри ĕçĕ-хĕлĕ, ун умĕнче тăракан çивĕч ыйтусем пирки чарăнса тăчĕ, кĕнеке вăйне, витĕмне çĕклес тĕлĕшпе тумалли ĕçсене асăнчĕ. Сăмахран, юлашки вăхăтра ача-пăча литературине аталантарас тĕлĕшпе грантсем параççĕ. Çак мелпе аслисем валли кăларакан литература тĕлĕшпе те усă курмалла.

ЧР Профессионал писательсен союзĕн председателĕн çумĕ Геннадий Максимов гонорар фондне ÿстересси çинче чарăнса тăчĕ. «Калав-повеç çырса кĕнеке кăларакансене гонорар тÿлесси паянхи пурнăçпа килĕшсе тăмасть. Кÿршĕ республикăсемпе танлаштарсан, чăваш писателĕсем ку енĕпе питех те хыçалта тăраççĕ. Çавăнпах вĕсен «чун çимĕçне» вулавăшсем валли туянасси те тивĕçлĕ шайра мар.

Культура министерствипе Кĕнеке издательстви асăннă тивĕçсене халĕ уйăракан укçа-тенкĕпе ниепле те пурнăçлаймĕç. Эсир пулăшни, витĕм кÿни кирлĕ. Бюджетра çаксем валли ятарлă пунктпа укçа-тенкĕ палăртса хăвармалла», — терĕ.

ЧР культура министрĕ Роза Лизакова та çакăн пек тĕл пулусем кирлине асăнчĕ. Çапла майпа çеç халăха пулăшма, унăн культурăри, ăс-хакăл тĕлĕшĕнчи çитменлĕхĕсене пĕтерме пулĕ.

ЧР вĕренÿпе çамрăксен политикин министрĕ Владимир Иванов шкулсенчи вулавăшсем валли литература туяннă май çак саманта асăрханине палăртрĕ: кĕнекесем тивĕçтерсе каймаççĕ. Уйрăмах словарьсем, наци сĕмне палăртакан кăларăмсем çитмеççĕ. Министр шухăшĕпе — ку енĕпе правительство çумĕнче координаци канашĕ кирлĕ.

 

Истори ăслăлăхĕсен докторĕ Виталий Иванов К.В.Иванов ячĕллĕ историпе культурологи тĕпчевĕсен тата «Сувар» фондсем пурнăçлакан ĕçсемпе паллаштарчĕ. Виталий Петрович та этнопаркпа çыхăннă ыйтăва хускатрĕ. Çапла туни вырăнлă та пулчĕ. Унпа çыхăннă ĕçе хула администрацине шанса панă-çке. Тĕл пулăва вара унăн пуçлăхĕ те хутщăнчĕ. Леонид Черкесов, паллах, сăмах чĕнмесĕр тăма пултараймарĕ. Президент: «Этнопарк хăçан пулĕ?» — тесе ыйтсан çак ĕçе çитес çул пуçăнасса шантарчĕ.

Унтан Михаил Игнатьев тĕл пулăва хутшăннисене, сăмах илекенсене çивĕч ыйтусем хускатнăшăн тав турĕ.

Надежда СМИРНОВА
Хыпар. — 2011 ç. — Чÿк, 15 (219 №)