Камсем эпир: чăвашсем е сăварсем?

Темиçе ĕмĕр хушши ĕнтĕ тĕпчевçĕсем çак ыйтăвăн тупсăмне шыраççĕ. Вĕсен пĕр ушкăнĕ пирĕн мăн асаттесемпе мăн асаннесем сăварсен ăрăвĕнчен тухнине палăртаççĕ. Теприсем – пăлхарсен шутне кĕртеççĕ. Хунсен йăхĕсенчен пулса кайнă текен шухăшли те сахал мар. Чăнах та камсем-ши эпир: сăварсем е пăлхарсем?

Маларах асăннă ыйтусен хуравне Владимир Алмантайăн тĕпчев кĕнекинче тĕплĕн çутатса панă. Вăл “Сувары – предки чувашей” ятпа кун çути курнă. Тĕрлĕ вăхăтри тата чылай çĕр-шыв тĕпчевçисен ĕçĕсемпе ĕнентерÿллĕ факчĕсене тĕпе хурса çырнă ăна. Кунта чăвашсем ăçтан пулса кайнине, вĕсен авалхи пурнăçне, тĕнĕпе йăли-йĕркине сăнласа панă. Ăнланма йывăр сăмахсемпе терминсен словарĕ те пур.

Çакăнтах тĕрлĕ ăсчах каланисемсĕр пуçне авторăн чăваш этносĕ пирки çирĕплетнĕ шухăшсем пысăк вырăн йышăнаççĕ. Вĕсем кĕнекен пахалăхне самай ÿстереççĕ. Алмантай хăйĕн тĕпчев ĕçĕнче чăвашсем суварсен йăхĕнчен пулнине уççăнах палăртать. Тĕслĕх вырăнне марисем чăвашсене еплерех чĕннине илсе кăтартать. Вĕсем пире марилле “суаз” тенĕ иккен. Мăн асаттесем суварсем пулнине хальччен те пĕлме пулать. Унчченрех Шупашкар Веда (Вăтам) Сувар ятпа çÿрени те паллă. Автор сăмахĕсемпе А.П.Смирнов, Н.И.Ашмарин, В.В.Николаев, А.М.Курбский, Г.П.Егоров ăсчахсемпе академиксен тĕпчевĕсем тÿр килеççĕ. Вĕсем те сувар халăхне каярахпа монгол-тутарсенчен тарса пирĕн тăрăхалла куçса килсен тин чăваш тесе чĕнни пирки çирĕплетеççĕ.

В.Алмантай кĕнекинче пăлхарсем пирки те сăмах хускатнă. Вĕсене автор темиçе халăх пĕрлешĕвĕпе танлаштарать. “Пăлхар патшалăхĕ” Атăл хĕрринче (пăлхарла Болге) вырнаçнă çĕр-шыв тенине çеç пĕлтерет иккен. Ун чух вĕсем сăварсене пăхăнтарас кăмăлпа ячĕ çумне пулкар (пĕрле пул) хушма ят çыпăçтарнă. Çавăнпах ĕнтĕ час-часах сăвар-пăлхар тени тĕл пулать.

Ку кĕнекерен сăварсене чăвашсем тесе чăн малтан кÿршĕллĕ халăхсем чĕнме пуçлани паллă. Вĕсем çапла Атăлăн сылтăм çыранĕ хĕрринче тĕпленнĕ çынсене каланă. Шăп çавăн пек майпа сăвартан чăваш пулса тăнă та. ХV ĕмĕртенпе пире чăвашсем тесе чĕнеççĕ. Çапах та юлашки вăхăтра политиксемпе историксем тăрăшнипе “сувар”тени çĕнĕрен вăй илсе пырать.

В.Алмантайăн иллюстрацисемпе илемлетнĕ “Сувары – предки чувашей” кĕнеки тăван халăхăн кун-çулĕпе, культурипе кăсăкланакансемшĕн хаклă тупра пулса тăчĕ.

Ирина МАМУТКИНА.
Самант — 2010 ç. — Утă (№ 7).