Малтан хăвăрăнне вĕрентĕр!

Чăваш пĕрлешĕвĕсен пухăвĕсенче, конференцийĕсенче тухса калаçакансен, чăвашлăхшăн чунтан тăрăшнă пек кăтартакансенех, хулара е район центрĕнче пурăнакансен ачисем вырăс пулса ÿсеççĕ. Вĕсемех чăвашсен шучĕ сахалланса пынишĕн пăшăрханаççĕ пулсан, мĕншĕн-ха хăйсен ачисемпе вырăсла калаçаççĕ, тăван чĕлхерен пистереççĕ? Кам кăкăр шаккаса мухтанма пултарать хулара е райцентрта пурăнса ачине чăвашла вĕрентетĕп тесе? Мĕншĕн сассăрсем илтĕнмеççĕ? Манăн ачасем, кĕçĕннисем 1-мĕш класранах Сызраньте вĕренме тытăнчĕç пулин те, эпĕ вĕсемпе яланах чăвашла калаçнă. Вĕсем пурте чăн чăвашсем пулса ÿсрĕç.

Пĕрре Питрекелĕнче (Самар облаçĕ) Тольяттри чăваш автономийĕн ертÿçинчен А. П. Глуховран: «Ялта ачасене вĕрентме шкулта чăваш чĕлхи урокĕсем пулмалла, чăваш чĕлхи урокĕсене программăна кĕртĕр-ха?» — тесе ыйтсан хирĕç: «Эсир малтан хăвăр ачăрсене чăвашла вĕрентĕр, вара пире хамăр ачасене чăвашла вĕрентме хушăр», — сăмаха илтме тиврĕ. Тĕрĕс те. «Пехил» пĕрлĕхĕн ертÿçин В. Д. Калмыковăн та, «Самар Ен» хаçат редакторĕн Н. В. Давыдовăн та ачисем чăвашла пĕлмеççĕ. Ашшĕамăшĕсем вĕсемпе вырăсла кăна калаçаççĕ. Чăваш пĕрлĕхĕсен ертÿçисемех: «Ман ачасем вырăс пулччăр та, вĕсен ачисем чăваш пулса ÿсчĕр», — тенĕ пек пулса тухать. Тутарсемех ун пек мар, хăйсен чĕлхишĕн, йăлисемшĕн хытă тăрăшаççĕ.

Библире çавăн пек калани пур: «Хăвăрăн аçăр-аннĕрсене, пиччĕр-шăллăрсене, аппăр-йăмăкăрсене хисеплĕр. Вĕсен ырă йăли-йĕркисене тытса пырăр. Çын хăйĕн несĕлĕсене çичĕ сыпăк таран питĕ лайăх пĕлмелле, вĕсене сыхласа пымалла. Çаксене пĕлмесен эпир Турра юрăхпă çын мар». Ырă йăла-йĕркесен шутне тăван чĕлхене те кĕртмелле.

Хуласенче чăвашсен ансамблĕсем аван ĕçленине палăртса хăвармалла. Анчах та ансамбльте чăваш юррисене юратса юрлакансенех пĕрин те ачисем чăвашла пĕлмеççĕ. Камсене ÿстеретпĕр эпир? Хамăрăн несĕлсене пĕлмен тăхăмсене мар-и?

Эпĕ Иван Егоров писатель-прозаик патĕнче пĕрре мар пулнă. Унăн мăшăрĕ — вырăс. Павел ятлă ывăлĕ амăшĕпе вырăсла пуплет, ашшĕпе вара шăкăлтаттарса чăвашла калаçать. Вăт ку тĕрĕс. Ачасем ашшĕ чĕлхине те пĕлччĕр, амăш чĕлхине те хисеплеччĕр.

Çав Питрекелĕнчи пулăмах аса илетĕп. Вăтам шкул умĕнче ачасем юр çинче йăваланаççĕ, çанталăк сивĕ.

«Класа кĕрĕр, шăнатăр вĕт», — терĕм кусене.

Мы по-чувашски не знаем.

Вы же чуваши?!

Нет, мы русские, наши родители только чуваши. Они нам говорят, что чувашский язык плохой язык, нечего его знать.

Çакăн хыççăн ку ачасенчен пĕрин амăшĕпе курса калаçма тÿр килчĕ.

Чăваш чĕлхи чухăн вăл. Эпир калаçнă чухне те вырăс сăмахĕсемпе час-час усă куратпăр, — терĕ.

Йăнăшать вăл. Чăваш чĕлхи вырăс чĕлхипе танлаштарсан та пуянрах чĕлхе. Пирĕн падежсем вырăсăннинчен ытларах. Вырăс чĕлхинче япала ячĕсен сăпат аффиксĕсем çук, чăваш чĕлхинче пур. Тĕслĕхрен, «кĕнекем», «кĕнеки». Кĕнеке камăн пулнине местоимени лартмасăрах ăнланма пулать. Вырăсла дедушка тетпĕр, те вăл асатте, те вăл кукаçей — пĕлме çук. Вырăссем ашшĕпе пĕртăвана та, амăшĕпе пĕртăвана та дядя теççĕ, пирĕн вара пичче тата кукка...

Хăш-пĕр чăваш ялĕсенчи шкулсенчех чăваш чĕлхине вĕрентмеççĕ. Аксу районĕнчи Мăкшелĕнче те çавах иккен. Эпĕ çав шкулта 7 класс пĕтернĕ. Пур предмет та чăвашлаччĕ. 1956 çулта директор шкулта чăваш чĕлхине пĕтернипе РОНО умĕнче чапа тухрĕ. Эпĕ чăваш чĕлхине вĕрентме ыйтсан та вăл манпа килĕшмерĕ. Вара министерствăна çырса ярсан тин чăваш чĕлхине вĕрентме тытăнчĕç. Эпĕ ялтан куçса кайсан чăваш чĕлхине пĕтерчĕç. Ялта 70 процент чăваш пурăнать пулсан та шкулта халĕ те чăваш чĕлхине вĕрентмеççĕ.

Райцентрти пĕр пуçлăх (пирĕн халăх çынни мар) каланă сăмахсем асра: «Эсир хăвăра хăвăр хисеплеместĕр пулсан, сире кам хисеплетĕр? Ачăрсем вырăс пулса ÿсеççĕ. Икĕ çырав хушшинчех çавна пула мĕн чухлĕ чăваш чакрĕ! Тутарсем шутпа ÿсрĕç. Эсир хăвăра хăвăр пĕтеретĕр. Ачăрсене тăван чĕлхĕре юратма вĕрентĕр, унтан сире ытти халăхсем те хисеплеме тытăнĕç», — терĕ. Ман шутпа вăл тĕрĕсех каларĕ.

Енчен те пирĕн чĕлхене, ырă йăласене ĕмĕрсем хушши, ăруран-ăрăва аталантарса, илемлетсе пынă мăн асаттесене чĕртсе тăратма май пулсан, вĕсем тăван чĕлхе пирĕн ачасенчен татăлса, пĕтсе юлнине курсан пире мĕн каланă пулĕччĕç-ши? Çук, пире вĕсем уншăн ниепле те каçарман пулĕччĕç.

Виктор СИМАКОВ,
Чăваш халăх ăсчахĕ.

 

Разделы: