«Симĕс ылтăн»

Чăваш хăмлин ячĕ-сумĕ çĕр-шывра анлă сарăлнă çулсем хыçа юлчĕç ĕнтĕ. Хăмла отраслĕн аталанăвĕн юхăмĕ пирки юлашки вăхăтра калаçсах та каймаççĕ. Пирĕншĕн, çамрăк ăрушăн, çапах та интереслĕ...

И. Иванов.
Красноармейски районĕ.

Чăваш авалах хăмла ÿстернĕ.

XVIII ĕмĕрте республикăн çурçĕр тата тĕп районĕсенче ăна пахчара çитĕнтерме пуçланă. Чикме, Шупашкар уесĕсенче çак культурăна сутмалăх та хатĕрленĕ, кăнтăр уесĕсенче ирĕкре ÿсекеннисене пухнă. 1870 çулсенче Патшалăх пурлăх министерстви пуçарнипе ют çĕр-шывсенчен «богема», «бавари» т. ыт. сортсене илсе килнĕ. 1880—1890 çулсенче Пётр Разумовскин /халĕ К. А. Тимирязев ячĕллĕ/ ял хуçалăх академийĕ тăрăшнипе хамăр тăрăхра хатĕрленĕ сыпмалли туратсене сутма тытăннă.

Хăмлана лайăх çемçетнĕ, нумай удобрени хывнă çĕр çинче лартса ÿстернĕ. Ÿсен-тăран 3-4 метр çÿллĕш шалча тăрăх явăнса хăпарнă. Хăш-пĕр хресчен хуçалăхĕнче шапчасен шучĕ 500-тен те иртнĕ, икĕ е ытларах пăт хăмла пухса илнĕ. Чăваш Ен сутуçисем хăмла упрамалли ампарсем тунă, типĕтмелли вырăнсем хатĕрленĕ. Тавара тĕп хуласене, Çĕпĕре, Англие илсе кайнă. Çав вăхăтри паллă хăмлаçăсем — пĕр тăван Родновсем /Шупашкар уесĕ/, Шумиловсем /Етĕрне уесĕ/. Вĕсем хăмла туса илмелли çĕнĕ меслетсемпе анлă усă курнă.

XIX ĕмĕрте хăмла 1,5 пин гектар йышăннă. Пĕрремĕш тĕнче тата Граждан вăрçисем хыççăн /1922 çулсенче/ 350 гектара çити чакнă. 1930 çулсенче ЧАССРа промышленноç регионĕсен йышне кĕртсен хăмла лаптăкĕсен калăпăшĕ палăрмаллах ÿснĕ. Сĕнтĕрвăрри районĕнчи «Красная Чувашия» колхозăн хăмла бригади пысăк тухăç илнĕ. 1940 çулта вăл Мускавра Пĕтĕм Союзри ял хуçалăх куравĕн кĕмĕл медальне тивĕçнĕ. Тăван çĕр-шывăн Аслă вăрçи çулĕсенче республикăра хăмла сахал туса илнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕнче РСФСР Министрсен Канашĕ хăмла отраслĕн аталанăвĕн пилĕк çуллăх планне çирĕплетнĕ. 1965 çулта хăмла лаптăкĕсем 1,8 пин гектара çитнĕ. 235 колхоз, 18 совхоз ку енĕпе ĕçленĕ. 1965 çулта хăмла туса илекен ятарлă 14 совхоз йĕркеленĕ. 1985 çулта çак культурăна 3,5 пин гектар çинче ÿстернĕ. «Чăвашхăмлапром» треста пăхăнакан 32 совхозра, ытти тĕрлĕ 109 хуçалăхра уйрăмах пысăк тухăç илнĕ.

1990 çул тĕлне Раççейри хăмла плантацийĕсен 67 проценчĕ Чăваш Енре шутланнă. Чăвашсем çĕр-шывра пухнă хăмлан 75-80 процентне туса илнĕ. 2000 çул тĕлне хăмла ÿстерме пăрахнă. 2009 çулта 699 гектар тăрса юлнă, тухăç — 7,7 центнер, 305,8 тонна пухнă.

Куславкка районĕнчи «Волга», «Аниш», Сĕнтĕрвăрри районĕнчи «Эльбарусовский», «Звезда» совхозсенче, Елчĕк районĕнчи «Победа», Ленин ячĕллĕ, Етĕрне районĕнчи «Ленинская искра» колхозсенче хăмла ĕçĕ уйрăмах вăйлă аталаннă. Хăмла туса илекен хуçалăхсен пурлăх никĕсне вăйлатас, тавара вырнаçтарас тĕлĕшпе Раççейри хăмлаçăсен ассоциацийĕ тăрăшать. Хăмла ĕçне ăслăлăх вĕрентнĕ пек аталантарма 1980 çулта наука тĕпчев станцийĕ уçнă.

Хыпар. — 2012. — Çурла, 18 (162—163).

 

Разделы: