Вут-кăвартан

Чăваш халăхĕ икке пайланнă халăх. Ĕлĕкхи йĕркепе мĕн ĕмĕртен килекен халăх йăлине тытса пыракансене тата мĕн ĕлĕкрен килекен тĕнпе пурăнакансене чăн чăвашсем теççĕ.

Анна Иоанновна указĕ тăрăх чăвашсене вырăс тĕнне – православие кĕртме пуçлаççĕ. Православи тĕнне йышăннисене – тĕне кĕнĕ чăвашсем теççĕ.

Пирĕн таврара чăвашсем Кивĕ тата Çĕнĕ Шешкелĕнче, Ухинкелĕнче, Клемтелĕнче, Пакраш тата Çĕнĕ Йĕлмелĕре пурăнаççĕ. Чăвашсен шучĕ çултан-çул чакса пырать. Сăмахран, Кивĕ Шешкел ялĕнче вĕсем темиçе çын çеç юлнă. Ытти ялсенче те çавăн пекех сахал. Сахал пулсан та, чăваш халăхĕ ĕлĕкхи йăласене, чăваш йăлисене çĕнĕрен чĕртме тăрăшать. Çак йăласен шутĕнче – Уяв, Учÿк. Ку ырă япала, чăваш халăхĕ ытти халăхсен хушшинче çухалса пĕтесшĕн мар, халăхăн сыхланса юлас, тăван чĕлхене упраса хăварас кăмăлĕ пур.

Чăвашсен хăйсен кĕллисем пур. Вĕсене эпир пĕлместпĕр тесен те юрать. Ваттисем леш тĕнчене каяççĕ, вĕсемпе пĕрле чăваш йăли-йĕрки те пĕтсе пырать. Шел, паллах.

Мĕн ĕмĕртен ялсенче вут тухнă. Çуртсене улăмпа витнĕ, килсем хушши çывăх пулнă. Вут тухсан, ăна чарма май пулман. Çавăнпа та ялта пурăнакансемшĕн вутран усалли урăх нимĕн те çук темелле.

Мĕн ĕмĕртен чăвашăн вут кĕлли пулнă. Ăна яланах вулама тăрăшнă.

Ырă вут ама, вырăнта лар, вылямасса, тапранмасса, ял çине ан кай. Вут хунĕ, вут хунямăш, вут айăрĕ! Ан алхас, ан тилĕр, ан аскăн. Тăвăл вут! Ан алхас, ан ахăр. Вут, ан ахăр, ан тулхăр. Çил пуçĕ, тăвăл пуçĕ! Ан алхас, ан хускал, ан хускал. Çын пур, вăхăт пулĕ. Çын çук вăхăт пулĕ – ан тух, ан çÿре, ан выля. Вут синкерĕ, вутран, кăвартан, синкертен – ан кăтарт. Ялти, йышри кăвара ан кĕрт, ан яр. Эпĕ епле лăпкă тăратăп, ман пек лăпкă тăр. Вут сехмечĕ! Вутран, кăвартан, ялти йышри вут-кăвар пулсан та – ан яр. Ăçтан тухнă – çавăнта пĕт, çавăнта чарăн.

Евгений ИЛЮХИН.
Çарăмсан районĕ, Кивĕ Шешкел ялĕ.
Сувар. — 2009. — Раштав, 04 (49 (831) №).