Виталий Станьял: "Чăваш чӗлхи те тимӗр татӗ..." (УҪĂ ҪЫРУ)

Виталий СтаньялЧăваш ҫыннисене, ял мухтарӗсене, ЧНК, ЧТП, хӗрарăмсен, пенсионерсен, ҫамрăксен тата ытти пӗрлешÿсен районсенчи пайташӗсене, Патшалăхăн республикăри тата вырăнти ертÿҫисене, Вӗрентÿ шаралăхне, шкул директорӗсене янă ҪЫРУ.

Тăван чӗлхемӗр кăвайт ҫинчи хӗртнӗ хурҫă пек тӗлкӗшсе тăрать. Таптаса килекен пӗрпеклетÿ тискерлӗхне ăнланмасăр, лайăх шалуллă вырăнти хăшпӗр чӗлхеҫӗсемпе аслă тÿресем тăван чӗлхене пăтратма пăрахаймаҫҫӗ. Хăватлă халăхсем хăйсен чӗлхисене хăюллăн хÿтӗлеҫҫӗ. Юлашки вăхăтра чăвашсем тăван сăмаха упрассишӗн ҫине тăма пуҫларĕ. "Хыпар", "Ҫамрăксен хаҫачӗ", "Чăваш тӗнчи" хаҫатсенче, Чăваш халăх сайтӗнче, "Идель. Реалии" сайтра ҫивӗч статьясем тухрĕ. Тăван чӗлхене хÿтӗлесе ҫынсем судсене ҫитрĕ. Ыйтăва Патшалăх Канашӗн шайӗнче ятарласа сÿтсе явнă пулин те, Чӗлхе комиссийӗ каллех унталла-кунталла турткаланнипе шкул ĕне пăтратса тăрать. Татах капла хăтлансан чӗлхемӗре тепӗр ăру ӗмӗрӗнче сÿнтерсе лартатпăр.

Пирӗн пӗрремӗш сăмах — ачасемпе тăван чӗлхепе калаҫасси ҫинчен. Тăван чӗлхене, халăх йăлисене сӗвӗрӗлтерсе ярсан наци малашӗ хупланать. Кам чăваш чунне ҫухатнă, эпир вӗсене ÿкӗтлесе пуҫ ҫапмастпăр. Петӗр Хусанкай унашкал каҫрашкасенчен йӗрӗнсе иртме хушнă "Кам хăй чăвашшинчен намăсланса чăваш ятне ҫӗртнӗ — ҫавсене эпир кутран тапса ывăтатпăр",- тенӗ Ҫеҫпӗл Мишши ҫӗр ҫул ӗлӗкех.

Чăваш чӗлхине юратса упракан кил-ҫурт хуҫисене калатпăр: кÿршӗ-арша, ял-йыша тăван тымара упрама пулăшăр. Ку — халăх ĕӗ, вăрҫă вăхăтӗнче Тăван Ҫӗршыва хаяр тăшманран хÿтӗленӗ чухнехи пекех сăваплă ĕ. Ҫак хÿтӗлевре "мана мӗне кирлӗ" тесе тăракан ҫын сутăнчăкпа пӗрех. Кам тăван йăх чысне хисеплеме пăрахман, кам халăх шăпи ҫинчен шухăшлама пултарать, ҫавсене калатпăр: паянтан пурсăмăр та килте те, урамра та вырăсла, тутарла, акăлчанла, китайла лайăх пӗлекен ача-пăчапа ҫине тăрсах тăван чӗлхепе калаҫăпăр, вӗсемпе хӗлле те, ҫулла та пӗрлехи вăйăсем, ĕсем, юрă-ташă ӗлӗкхи пекех ирттерме пăрахмăпăр. Хамăрăн ята упракан, халăх эткерне аталантарма пултаракан ăру пăхса ÿстересси — пирӗн, ашшӗ-амăшӗсен, хамăр ачасемпе халăх умӗнчи пăрăнми таса тивĕӗмӗр.

Пирӗн иккӗмӗш сăмах — ача пахчипе шкулта чăвашла вӗрентесси ҫинчен. Саккунсем, вӗрентÿ планӗсемпе программăсем чăваш чӗлхипе сăмахлăхне ытти чӗлхесемпе тан вӗрентме май туса панă. Анчах хамăр айванлăха пула ҫав ирӗкпе усă кураймастпăр.. Хуласемпе поселоксенче, ял урамӗсенче ятсене чăвашла-вырăсла тирпейлӗ ҫырнă паллăсемпе палăксем, вырăсла калаҫакан ачасем чăваш чӗлхине хавасланса вӗреннӗ тӗслӗхсем нумай, ҫав хушăрах таса чăваш ялӗсенчи хăшпӗр шкулта чăваш сăмахӗ курăнмасть те, илтӗнмест те. Республикăри темиҫе шкул чăвашлăха хирĕле юхăм тума пуҫлани курăнать.

Хăшпӗр шкул директорӗсем ашшӗ-амăшӗ ҫине, укҫа-тенкӗпе сехет сахалли ҫине йăвантарса е хăйсен мăнтăр кăмăлне кура чăваш чӗлхине таптанипе эпир килӗшсе тăма пултараймастпăр. Хытарсах калатпăр: чăваш халăхӗ тăван чӗлхене юратма пăрахман, малашне те ăна упрама пăрахмӗ!

Республикăри тата вырăнти ертÿлӗхсенчен, Вӗрентÿ шаралăхӗнчен хытарсах ҫапла ыйтатпăр:

- ĕе чи ҫăмăл пулăмран — кăтартмăшсене (вывескăсене) йӗркене кӗртессинчен пуҫласа, вӗсене кăҫалах пур шкулта та Чӗлхесен саккунӗ хушнă пек тата тирпейлӗ туса ҫитермелле;

- ҫак вӗренÿ ҫулӗнче республикăри мӗнпур шкулта тата ача пахчинче чăвашла вӗрентӗве саккун хушакан шая ҫити хăпартмалла, укҫа-тенкӗне ячӗшӗн тăккаланипе ҫырлахма ҫук. Шкул директорӗсен ăнланас пулать: русификаци теорийӗ чи хаяр ӗмӗрсенче те пурнăҫа кӗреймен, халӗ ăна витерме хăтланни халăхсене хирĕтерни кăна пулать.

- Раҫҫей Федерацийӗпе Чăваш Республикин Вӗрентÿ шаралăхӗсем умне тăратнă пирӗн ыйтусемпе сӗнÿсем ҫӗнӗ мар: пултаруллă чăваш ачисен гуманитари лицейне чӗртесси; чăваш вӗрентӗвӗн ăсталăх лабораторине уҫасси; чăвашла пӗлÿ тӗрӗслевне йӗркелесси; чăваш культурин вӗренӗвне тавăрасси, чăваш ăспурлăхне кăтартакан энциклопедисем, пӗлкӗчсем, кăтартупа меслет хатӗрӗсем кăларасси — пăрăнмасăр тумалли ĕсем.

Халăх сăмахне тÿресем илтмӗше переҫҫӗ е алай-алай тесе шăлса хăвараҫҫӗ. Вӗрентÿпе ҫамрăксен политикин шаралăхӗ пирӗн ыйтусене мӗнле тивĕтернине Аксакалсен тӗп канашӗнче Наци Конгресӗпе тата Халăх академийӗпе пӗрле вӗренÿ ҫулӗ вĕӗнче ятарлă пăхса тухма, саккунсене пăсакан тÿре-шарана Халăх Хуралӗн Намăс хăмийӗ ҫине кăларма палăртатпăр.

Ҫырăва Чăваш аксакалӗсен тӗп канашӗ 2016- ҫулхи юпан 13-мӗшӗнче Чăваш наци конгресӗн ĕтăвкомӗпе, Чăваш халăх академийӗпе, Чăваш таврапӗлÿҫисен союзӗпе килӗштерсе йышăннă.

http://chuvash.org/blogs/comme...