Авалхи хула сăн-сăпачĕ

Ыйту:

Авалхи Пăлхар хулисенче мĕнле çуртсем лартнă?

В. ИВАНОВА.
Вăрмар районĕ.

Хурав:

Пăлхар патшапăхĕн ахаль йышши хулисенче тĕрлĕ çурт-йĕр лартнă, çавна май хула икĕ е виçĕ пайран тăнă пек курăннă. Тĕп пайра çÿллĕ стеналлă тата темиçе башньăплă крепоç çĕкленнĕ, ун тавра вал тата канав чавнă. Керменте пăлхар патши тата ытти паллă çын, вĕсен пулăшуçисемпе тарçисем пурăннă. Унтах тĕп чиркÿ тата тырă ампарĕсем, хĕç-пăшал склачĕсем вырнаçнă.

Крепоç тавра купсасем, чиркÿ çыннисем, интеллигенци /ăсчахсем, художниксем, писательсем, тухтăрсем, вĕрентекенсем/, пуян ремесленниксем /ювелирсем, кĕленче савăт ăсталакансем/ тĕпленнĕ. Хула хĕрринче вăтам пурлăхлă çынсем /тир-сăран ăстисем, чÿлмекçĕсем, платниксем/, вак сутуçăсем пурăннă. Хулана илсе кĕрекен хапхасене çапла майлă вырнаçтарнă: тăшман вĕсен витĕр иртнĕ чухне кĕлеткен щитпа хупланман пайĕ хÿтĕлевçĕсен енне çаврăннă. Хула тавра питĕ нумай ял вырнаçнă. Вăрçă хăрушлăхĕ сиксе тухсан халăх хулара пытаннă.

XII ĕмĕр варриччен Атăлçи Пăлхарăн тĕп хули Пăлхар шутланнă, кайран — Пÿлер. Хула çыннисем мăрьеллĕ, тăм çапса тунă кăмакаллă йывăç пÿртсенче пурăннă. Юнашар хуралтăсем туса лартнă. Урамĕсем сарлака пулнă, çула чул е йывăç сарса хытарнă. Пуянраххисем кирпĕч çурт лартнă, вĕсене пÿлĕм урайĕн айĕпе çÿрекен тĕтĕм ăшăтнă. Кун пек çуртсене шыв та кĕнĕ. Халăх йышлă çÿрекен общество мунчисене ăшă тата сивĕ шыв пынă. Çавна май сарнă çул айĕпе тăм пăрăхсем хунă. Хула тÿремĕсенче фонтансем пĕрĕхнĕ, пĕвесем сарăлса выртнă. Тасалăхĕпе тата хăтлăхĕпе Пăлхар патшалăхĕн тĕп хули çав тапхăрти чылай Европа хулинчен малта тăнă.

Сăмах май, çав вăхăтри пысăк хуласем: Константинополь — 1600, Самарканд /хула çумĕпе перле/ — 1500, Плиска /хула çумĕпе пĕрле/ — 2800, Пăлхар /хула çумĕпе пĕрле/ — 1000, Переслав /хула çумĕпе пĕрле/ — 600, Париж — 439, Владимир — 160, Киев /Подолпа/ — 150 гектар йышăннă.

Мăсăльман тĕнне йышăннă хыççăн Пăлхар хулисенче мечĕтсем — аллаха пуç çапмалли çуртсем тата çÿллĕ минарет-башньăсем, вĕсен çинчен мулла халăха кĕлле йыхравланă — тума пуçланă. Пуянсем вилнисем валли мавзолейсем лартнă, вĕсем пĕр çемьен е йăхăн шутланнă.

Хыпар. — 2012 ç. — Çу, 19 (90-91 №№).