Лăпкă çывăрăр, Антонина Герасимовна!

Паллă тĕпчевçĕ, таврапĕлỹçĕ, чылай тапхăр Чатукассинчи вăтам шкулта ачасене чăваш чĕлхипе литературине вĕрентнĕ А. Г. Львова çĕре кĕнĕренпе 40 кун çитнĕ май.

Питех те шел, упраймарăмăр эпир ватлăх çулĕсенче те ывăнма пĕлмесĕр тăрăшнă, яланах тараватлă та чĕрĕ шухăш палăртнă чăн чăваш хĕрарăмне, халăх академикне Антонина Герасимовна Львована. Çак кунсенче вăл пирĕнтен ĕмĕрлĕхех уйрăлса кайнăранпа 40 кун çитет. Халĕ пĕрле пухăнса вăл хăйĕн ĕмĕрĕ тăршшĕпех пурнăçланă чыслă ĕçсене тишкерме шăпах вăхăт. А. Г. Львова 1929 çулхи майăн 5-мĕшĕнче Шупашкар районĕнчи Лапракасси ялĕнче çуралнă. Ашшĕ — Герасим Федорович Федоров — учитель, амăшĕ — Варвара Сергеевна ахаль колхозница пулнă. Сакăр çул тултарсан ытти тантăшĕсемпе пĕрле вăл Хăймалакассинчи çичĕ çул вĕренмелли шкула çỹреме пуçланă. Кĕçех Тăван çĕршывăн Аслă вăрçи пуçланать. Акă еплерех çырнă çав тапхăра аса илсе вăл: “Вăрçă вăхăтĕнче эпир тăваттăмĕш-çиччĕмĕш классенче вĕренекен шкул ачисем пулнă. Арçынсем фронта кайнă пирки вĕсен ĕçĕсене хĕрарăмсенех тума тиветчĕ. Ĕççи вăхăтĕнче яла кĕрсен пĕр этем чунне те курма çукчĕ. Алла туя тытнă ватăсем те хирелле талпăнатчĕç. Ултă-çичĕ çулсене çитнĕ ачасем алла çурла тытса тырă вырма вĕренетчĕç. Выçăллă-тутăллă хресченсем чылай чухне ĕçлесе халран кайнипе сулăна-сулăна каятчĕç, куç хуралса килнипе аптăратчĕç. Кăштах ларса каннă хыççăн каллех ĕçе тытăнатчĕç”. Асăннă шкула пĕтернĕ хыççăн Муркаш районĕнчи Тивĕшри вăтам шкул сукмакне такăрланă хĕр. Алла аттестат илсен, 1949 çулта мал ĕмĕтлĕ хĕрача Канашри учительсем хатĕрлекен институтăн чăваш чĕлхипе литература уйрăмне вĕренме кĕрет. Ашшĕ пек учитель пулма çирĕп тĕллев лартать. Кĕçех асăннă институтран вĕренсе тухать, алла диплом илет. 1951 çулта хĕре республикăн Çутĕç министерствин направленийĕпе хамăр районти Мартынкассинчи çичĕ çул вĕренмелли шкула ĕçлеме яраççĕ. Кунта виçĕ çул хушши чăваш чĕлхипе литературине вĕрентет вăл. Антонина Герасимовна 1954 çулта Шупуçĕнчи çичĕ çул вĕренмелли шкула ĕçлеме куçать, ачасене хăйĕн тĕп предметне вĕрентнисĕр пуçне нимĕç тата музыка предмечĕсемпе пĕлỹ парать. Ку шкултах унăн пулас мăшăрĕ А. Л. Львов тăрăшнă.1957 çулта хастар педагогсем Чатукасси шкулне ĕçлеме куçаççĕ. Анатолий Львовича Чатукасси шкулĕн директорĕ пулма уйăрса лартнă. Тепĕр çултан асăннă шкула 8 çул вĕренмелли, общественность тата ашшĕ-амăшĕсем ыйтнине тивĕçтерсе 1965 çулта вăтам шкул туса хунă. Чатукасси шкулĕнче Антонина Герасимовна мĕн тивĕçлĕ канăва тухичченех ĕçленĕ. Кунта унăн мĕнпур пултарулăхĕ палăрнă. Вăл шкулта чăваш чĕлхипе литература кружокне йĕркеленĕ. Каччăсемпе хĕрсене сăвă-калав çырас ăсталăха вĕрентнĕ. А. Львова хăй те Чатукасси тата ытти çывăхри ялсенчи ватăсем каласа панисене çыра-çыра илнĕ. Тăван тăрăхри ялсен, шкулсен историйĕпе кăсăкланнă, пултаруллă çынсен пурнăçне, ĕçĕ-хĕлне тĕпчесе шурă хут çине куçарнă. Çавăнпа паян кун та ăшшăн аса илеççĕ ăна ĕçтешĕсем. Вĕрентỹри ĕçĕсемшĕн вăл чылай наградăна тивĕçнĕ. А. Г. Львова Тăван çĕршывăн 1941—1945 çулсенчи Аслă вăрçине хутшăннисен, тыл ĕçченĕсен асаилĕвĕсене, вĕсен ушкăнпа тата пĕчченшерĕн ỹкерттернĕ сăнỹкерчĕкĕсене, журналсемпе альбомсене пухнă. Ку çăмăл мар ĕçе вĕренекенсене те хутшăнтарнă. “Эпĕ Чатукасси шкулĕнче вĕреннĕ ачасене чунтанах тав тăватăп. Вĕсем мар пулсан, çав нумай тĕрлĕ ĕçсене çавăн чухлĕ туса пырасси пулайман пулĕччĕ”, — çырнă вăл хăйĕн пĕр ĕçĕнче. Кăçал Аслă Çĕнтерỹ тунăранпа 70 çул çитнĕ май, районти “Ял пурнăçĕ” хаçатăн страницисенче шăпах эпир Чатукасси тăрăхĕнчен хаяр вăрçа хутшăннисен асаилĕвĕсемпе, сăнỹкерчĕкĕсемпе паллашрăмăр. Вĕсене шăпах А. Львован журналĕсенчен илсе пичете хатĕрленĕ. А. Львова хăй те нумай çырнă. Çак чăнах та тĕлĕнмелле пултаруллă халăх поэтессин пĕрремĕш кĕнеки “Манăçми сăнарсем” ятпа 2009 çулта пичетрен тухнăччĕ. Вăл вулакансене питех те килĕшнĕччĕ. 2011 çулта вара Антонина Львовна 1975—1995 çулсенче хайланă хăйĕн сăввисене, юррисене тата пурнăç çинчен шухăшланисене пĕр çĕре пухса “Сувар сăмахĕ” ятпа 1 пин экземпляр тиражпа халăх умне кăларчĕ. Çак пысăк ĕçшĕн вăл “Сувар” тата историпе культура тĕпчевĕсен К. В. Иванов ячĕллĕ фондсем çирĕплетнĕ сăварсен Вырăк кнеçĕн ячĕллĕ премине тата кăкăр çине çакмалли “Мухтав паллине” тивĕçрĕ. А. Львована юрă-кĕвĕ те çывăх. Акă мĕнлерех çырнă вăл “Сувар сăмахĕ” кĕнекере: “Манăн, нумай çулсем хушши чăваш ялĕсенче шкул ачисене тăван чĕлхене вĕрентсе пурăннă çыннăн, тăван чĕлхепе мĕн чухлĕ те пулин сăвăсем çырмаллах ĕнтĕ. Анчах кĕвĕсем çырасси çĕр хут йывăртарах. Питĕ шел, ĕлĕк пире шкулта музыка пĕлỹлĕхне пачах вĕрентмен. Чылай вăхăт хам пĕлнĕ пек пуçа çавăрнă хыççăн “Ĕмĕр-ĕмĕр тивĕç мухтава” юррăн сăввипе кĕвви йĕркеленчĕ. Унăн тĕп шухăшĕ: иртнĕ вăрçă çулĕсенче халăх ирĕклĕхĕшĕн, Çĕнтерỹшĕн фронтра тăшманпа çапăçма тỹр килнĕ совет салтакĕсем ĕмĕр-ĕмĕр мухтава тивĕç пулни. Ку ĕçе 1982 çулта хамăр ентеше, паллă композитора Ф. Лукина кăтартса пăхрăм. Филипп Миронович çапла каларĕ: “Кĕвви килĕшет. Ку халăх кĕввине аса илтерет. Хорпа юрлама сĕнетĕп”. Паллă юрă ăсти манăн ĕçе çавăн пек хаклани мана питĕ савăнтарчĕ, малашне те ĕçлеме хавхалантарчĕ”. 1990 çулта, Аслă Çĕнтерỹ тунăранпа 45 çул çитес умĕн, вĕсем Ф. Лукинпа халăх умне “Ĕмĕр асăмра” (сăвви А. Львован) юрă кăлараççĕ. Республика шайĕнчи вун-вун мероприятине хутшăнма тивнĕ А. Львована. Акă еплерех палăртнă вăл çав самантсене: “1994 çулхи мартăн 30—31-мĕшĕсенче Чăваш Республикинчи тата республика тулашĕнчи краеведсен III съезчĕ пулса иртрĕ. Унта эпĕ те хутшăнтăм. Съездра краеведени ыйтăвĕсем пирки чылай калаçрĕç. Асăннă съездра пулни маншăн та пысăк пĕлтерĕш-лĕ. Эпир малашне тата ытларах краеведени ĕçĕсене туса пыма хавхалантăмăр”. Район делегацийĕн йышĕпе Чăваш наци конгресĕн (ЧНК) Аслă Пухăвĕсене те хутшăннă А. Львова. Çавăнти сăнỹкерчĕксем килти альбомра халĕ те типтерлĕн упранаççĕ. Кампа курнăçман-ши çав мероприятисенче вăл? “Тăван чĕлхене хакламанни — тăван халăха хисеплеменниех”. Çак сăмах çаврăнăшне А. Львова тăтăшах калама юратнă. Вăл паллă фольклористпа, Яманакри И. А. Патмарпа та туслă çыхăнура пулнă. Вĕсем республикăри тата унăн тулашĕнчи халăх сăмахлăхне пухакансен (фольклористсен) конференцийĕсене тăтăшах хутшăннă. Антонина Львовна Шупашкарти гуманитари институчĕн штатра тăман фольклорист-корреспонденчĕ пулнă-çке, халăх сăвви-юррисене, кĕввисене çыра-çыра илсе тĕпчев институтне тăратнă. “Маншăн çуралнă ял — Тăванкасси (Лапракасси мар) иккĕмĕш анне пекех туйăнать. Унта яланах чун туртать”,— çырнă А. Львова. Вăл шăллĕсемпе те мăнаçланнă. Степан çĕршывĕпех паллă пахчаçă пулнă, Шупашкар районĕнчи Янăш шкул директорĕ пулса ĕçленĕ. Шел, Степан Герасимович 1997 çулта вăхăтсăр çĕре кĕнĕ. Тепĕр шăллĕ Валентин хальхи вăхăтра Шупашкарти кооператив институтĕнче менеджментпа коммерци кафедрине ертсе пырать. В. Г. Федоров — ялхуçалăх наукисен докторĕ, профессор. Чăваш хĕрарăмĕн мĕн-пур ырă енĕ пурччĕ Антонина Герасимовнан. Тĕллевĕсем пысăкчĕ. 86 çул тултарса çĕре кĕчĕ вăл. Лăпкă çывăрăр, Антонина Герасимовна. Йывăр тăпру мамăк евĕр пултăр. Эсир пире ан аса илĕр. Санăн сăнару вара пирĕн асăмра яланлăхах упранĕ. А. Г. Львова ĕçĕ-хĕлне тĕплĕнрех “www.Сувары. РФ. Чадукасы” сайтсенче пĕлме пулать. Юлташĕсен ушкăнĕ.

Хыпар çăлкуçĕ: Ял пурнăçĕ