Н. И. Олангаев

Тăван çĕршывăн Аслă вăрçине кайма мана 1942 çулхи мартăн 16-мĕшĕнче повестка пачĕç. Ун чухне эпĕ Çавалçырмари сакăр çул вĕренмелли шкул директорĕччĕ. Маларах эпĕ Çĕрпÿри педтехникума, учительсен институтне, 1938 çулта аслă шкулăн истори факультетне вĕренсе пĕтертĕм. Вăрçă çулĕ маншăн вăрăм, йывăр пулчĕ, анчах вăл Çĕнтерÿпе вĕçленчĕ. Красноармейски çар комиссариачĕ мана малтан Горький облаçĕнчи Богородск хулинчи 6-мĕш автополка ячĕ. Кунта эпĕ «автодело» программăна туллин вĕренсе пĕтерсе алла водитель удостоверенийĕ илтĕм. Унтан Мускав патне çитрĕмĕр. Кунта 299 тата 311 уйрăм гвардейски полксем йĕркеленчĕç. Эпĕ — миномет полкĕн водителĕ. Декабрĕн иккĕмĕш çурринче пире Мускавран Донской фронта куçарчĕç, кунта эпир 2-мĕш гвардейски миномет дивизийĕн йышне кĕтĕмĕр. Фронт патне çывхарнă май тăшман тăтăшах бомбăсем пăрахма тытăнчĕ. Январь пуçламăшĕ. Эпир фронтăн малти пайĕнче. Пурне те йывăр: 40 градус сивĕре, юр çинче, чылай чухне çумăр айĕнче, ирĕкрех çывăратпăр. Пире, «катюшниксене», ăçта йывăр участок, çавăнта яратчĕç. Паулюс тыткăна лекни çинчен пĕлтерчĕç. 1943 çулхи отябрĕн 9 — 10-мĕшĕсенче унăн çарĕ пирĕн еннелле çине тăрса пеме тытăнчĕ. Пĕр снарячĕ пирĕн çĕр пÿрт патне ÿксе çурăлчĕ, виçĕ салтака, çав шутра мана та, тăпра айне туса хучĕ. Тăшман тыткăнри Паулюса çăлас тĕллевпе тем тума та тăрăшрĕ. Вĕсен самолечĕсем сывлăшри коридорпа пирĕн çинченех вĕçсе иртетчĕç, апат-çимĕç, кĕпе-йĕм пăрахса хăваратчĕç, хăшĕ-пĕри пирĕн алла та лекетчĕ. Акă, сывлăш яман виткĕчпе хупнă пилĕк çул каяллахи çăкăр лекрĕ — нимĕн тути çукчĕ. Шăнса хытнă çăкăр çисе вар-хырăм ыратма пуçларĕ, шăлсем ÿкме тытăнчĕç. Нÿрĕ çĕр пÿртре выртса тăнăран ал-ура шăммисем суратчĕç. 1943 çулхи январĕн 10-мĕшĕнче артхатĕрленÿ пуçланчĕ. Эпир нимĕçсем вăйсăрланса пынине туяттăмăр, анчах вĕсем çав-çавах парăнма шутламаççĕ-ха. Февралĕн 2-мĕшĕнче вĕсен улттăмĕш çарĕ парăнни çинчен пĕлтерчĕç. Çакăн хыççăн эпир кăшт канса илтĕмĕр те Мускава таврăнтăмăр. Февралĕн 23-мĕшĕнче пирĕн полка гвардейски Хĕрлĕ ялав пачĕç. Çуркунне, шыв-шур вăхăтĕнче, полка Орел-Курск пĕккине куçарчĕç. Эпир фронтăн малти лининчен 40 çухрăмра, Тула облаçĕнче чарăнса тăтăмăр. Каярах вăрттăн малалла куçма тытăнтăмăр. 1943 çулхи июлĕн 12-мĕшĕнче пирĕн самолетсем тăшман çине бомбăсем пăрахма тытăнчĕç. Ирхине «катюшăсем» ăна сывлама та памарĕç. Çумра тăракан юлташăн сăмахне те илтме йывăрччĕ. Тытăçу июлĕн 15-мĕшĕччен пычĕ. Тăшман оборонине татма пултартăмăр. Вăл каялла чакма, хăй хыççăн пирĕн ял-хуласене çĕмĕрсе, çунтарса, мирлĕ çынсене вĕлере-вĕлере хăварчĕ. Эпир Десна хĕрринче, ун урлă каçрăмăр, Старо Дубăна илме хутшăнтăмăр. Кĕçех Клинцы, Новозыбково пирĕн алăра пулчĕç. Çакăнти паттăрлăхшăн полка сентябрĕн 29-мĕшĕнче Хĕрлĕ Ялав орденĕпе наградăларĕç. Октябрĕн 2-мĕшĕнче Белоруссинчи Бартоломеевкăна çитрĕмĕр. Кунти пĕр тан мар çапăçура полк командирĕ Журавлев тата штаб начальникĕ Родионов аманчĕç. Бобруйск хулине илнĕшĕн пирĕн полка «Бобруйский» ят пачĕç. Беловещски Пущăна илсе Буг юханшывĕ хĕрне тухрăмăр. 1945 çулта пире Варшавăран кăнтăртарахри плацдармăна куçарчĕç. Январĕн 18-мĕшĕнче Лодзь хулине илтĕмĕр, Познань патне çывхартăмăр. Январĕн вĕçĕнче Германи чикки урлă каçрăмăр, Одер хĕрне çитрĕмĕр. Февральпе март уйăхĕсенче Берлин çывăхĕнче питех те вăйлă çапăçусем пычĕç. Апрелĕн 20-мĕшĕнче Мюнхенберг пирĕн алла куçрĕ. Берлина илнĕ хыççăн кунта эпир тата виçĕ уйăх хушши тăтăмăр. 1945 çулхи ноябрĕн 22-мĕшĕнче кăна тăван киле çитрĕм. Манăн кăкăра III степеньлĕ Кутузов, III степеньлĕ Б. Хмельницкий, А. Невский орденĕсем, «Паттăрлăхшăн», «Сталинграда илнĕшĕн», «Бобруйска илнĕшĕн», «Варшавăна илнĕшĕн», «Берлина илнĕшĕн», ытти медальсем илем кÿреççĕ.

Интервью илнĕ Антонина Львова, ЧР тава тивĕçлĕ учителĕ

Хыпар çăлкуçĕ: Ял пурнăçĕ