Ячĕ çапла-ши

Сурхурипе Мăнкун хушшинче, нарăс уйăхĕнче, Çăварни уявне пĕр эрне е икĕ эрне тăршшĕпех тĕрлĕ йăла-йĕркепе паллă тунă. Литературăра çăварни сăмаха çуллă сăмахран пулнă пек ăнлантараççĕ. Çаплах-ши? Çăварни сăмаха ăнланма сурхурисăмаха тепĕр хут тишкерсе тухар. Вăл та сурăхăн урипе çыхăнман пак туйăнать. Çак сăмах та çĕр-çĕр çул каяллах пулса кайнă-тăр. Л. А. Иванов çырнă тăрăх, «сур» сăмах турккă чĕлхинче савăнăç, уяв тенине пĕлтерет. Сур сăмаха чăваш сăмахĕсемпе ăнлантарма пулать: сурăм-пуç, çурăм-пуç, шурăм-пуç. Вĕсем икĕ сăмахран тăраççĕ. Ирхине хĕвел çуталса тухнине, тул çутăлниие, хĕвел пуçĕ тухнине пĕлтереççĕ. Эппин, раштав уйăхĕнче кун таврăннă вăхăтра, хĕвел çĕнĕ вăй илсе пыракан çуттипе хура-шура, мăшкăла, мĕскĕнлĕхе хăваласа ямалли йăла-йĕрке пулнă. Сурхурихыççăн — çăварни уявĕ. Çăварни сăмахăн пулăвĕ çапларах: сурăм варри, çурăм варри, çу варри çăварни. Эппин, Сурхурипе Мăнкун уявĕсен хушшине, варрине пĕлтернĕ. Сур сăмахăн пĕлтерĕшне халăх çухатнă пулмалла, каярах çăварни сăмаха çу /масло/ сăмахпа çыхăнтарма пуçланă. Çавăнпа та çармăс чĕлхине çăварнисăмаха вырăсла куçарса масленица сю-арня кĕртсе янă. Манăн шутпа, çăварни сăмах выльăх-чĕрлĕх çăвĕпе çыхăнман. Хальлĕхе çăварни сăмахĕн пулăмĕ икĕ вариантлă. Пĕрремĕшĕ, çăварни — масленица, иккĕмĕшĕ, сурăм варри, çурăм варри — çăварни.

Çăварни уявĕнче çамрăксем сивĕ хĕле хăвăртрах хăваласа, ирттерсе ярас, ăшă çуркунне килтĕр тесе лаша çуни çине ларса хĕвел май ярăнса çÿренĕ. Паллах, вăйçăсем те юнашарах пулнă. Вĕсем тĕрлĕ музыка хатĕрĕ каласа çамрăксене юрлаттарнă, савăнтарнă. Ача-пăча сăрт-ту çинчен çунашкапа ярăннă.

«Çăварни эрнинчи юн кун юр çусан мăйăр лайăх пулать тет». «Çăварни хушши уяр пулсан утă çийĕ уяр килет теççĕ». «Аслă çăварни ăшă тăрсан тырă пулать теççĕ». /Ашмарин. Чăваш сăмахĕсен кĕнеки. XIII т./.

Виктор Чернов.
Хыпар. — 2007. — Утă, 12.

 

Сыпăксем: