Ăçтарах-ши несĕлсен авалхи çĕршывĕ?

(«Атăпçи пăлхарсем чăвашланса кайни» статьяна «Хыпар» (232 №, 2000, раштав, 26) хаçатра вуланă хыççăн пуçа килнĕ шухăшсем)

Хамăр тăван халăхăмăрăн историне тата кун-çулне çĕнĕ XXI ĕмĕрте пурăнакансен те тĕплĕн пĕлмелле. Аслă Атăлпа Чулман, Кăвак Атăлпа Шурă Атăл хутлăхĕсенче Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ пулнă. Çав патшалăхра пăлхарсемпе, сăварсемпе пĕрле ытти халăхсем те пурăннине истори кĕнекисенче çырса хăварни пур. Анчах та чăваш халăхĕн историйĕ, Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ умĕнхи тапхăрĕнче мĕнле пулнине тĕплĕн тата татăклăн пĕлейместпĕр. Ятарлă тĕпчев ĕçĕсем çителĕклех марри те çак кăткăс ыйтăва ăнлантарса тата çирĕплетсе пама чăрмантарать. «Атăлçи пăлхарсем чăвашланса кайни» статьяра К.К.Каштанов лартнă «чăвашсем е тутарсем — хăшĕ-ши Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнчи пăлхарсен йăхĕнчен?» ыйту мана та, анат енчи чăваша, Тутарстанри Аксу тăрăхĕнчи Çĕнĕ Аксура çуралса ÿснĕскере, шухăша ячĕ. Эпĕ те çак ыйтăва Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнче пурăннă халăхсен тĕнне тишкерсе тухнине тĕпе хурса çыхăнтаратăп. Суту-илÿпе çĕкленсе пуянлăх пухнă тата тăнăçлăх тупнă патшалăхра X ĕмĕрте ислам (Мухаммед) тĕнне сарасси арабсен паллă çул çÿревçин Ахмед Ибн Фадлан ячĕпе çыхăннă е пулса иртнĕ. Çавăн пекех арабсен географ-çул çÿревçин Ибн-Хаукалĕн тата X ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринче пурăннă çыравçин Ибн-Рустăн Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ çинчен çырнисене вуласан акă мĕн пĕлме пулать. Сăварсемпе сăвар-пăлхарсем виç çĕр çул хушши Хазар каганатĕнче пурăнса унти халăхăн культурипе, чĕлхипе тата руна çырулăхĕпе пуянланни тата аталанни палăрать. 1993 çулта А.А.Трофимов тĕпчевçĕн тĕнче пĕлтерĕшлĕ «Чăвашсен рунăри авалхи çырулăхĕ» кĕнеки кун çути курчĕ. Автор çак кĕнекинче пирĕн несĕлсем сĕм авал рунă^çырулăхĕпе пурнăçра усă курнине нумай-нумай сыхланса юлнă экспонатсене тĕпчесе палăртрĕ. Сĕм авалтан килекен руна çырулăхĕ ламран лама куçса пырса XIX ĕмĕр çурриччен халăх çырулăхĕ пулса тăнине хисеплĕ профессор тĕплĕн ăнлантарса çирĕплетрĕ. «Рунă» сăмах «вăрттăнлăх» тенине пĕлтерет. Руна паллисемпе ытларах авал несĕлсем тĕрĕсем тĕрленĕ чухне те усă курнине тĕпчевçĕ тĕрĕри эрешлĕ паллăсене тĕпчесе палăртрĕ.

Чăваш халăх халап-юмахĕнче çакăн пек калани пур: «Валем-Хуçа çăлĕнчен ăсса илнĕ шывпа пите-куçа çусан этĕм чир-чĕртен сывалать, курман куç уçăлать, куракан пулать».

Арабсен çул çÿревçи Ахмед Ибн Фадлан пăлхарсен çĕр-шывне, Алмуш патшан тĕп хулине хăйĕн пысăк ушкăнĕпе 922 çулта килсе çитни паллă. Вăл пăлхарсен аслă хулинче Пÿлерте пулни çинчен истори кĕнекисенче çырни те пур. Сăмах май каласан, авалхи Пÿлер хули XII ĕмĕрте Пăлхарсен патшалăхĕн тĕп хули те пулнă. Кунти авалхи хула вырăнĕнче халĕ Пÿлер (Тутарстанри Апексеевски районне кĕрет) ялĕ вырнаçнă. Унта историпе архитектура заповедникĕн музейĕ ĕçлет. Тăван ялăм Пÿлертен хĕвел тухăç еннелле вăтăр çухрăмра, Кĕçĕн Сĕнче юхан шывĕ тăрăхĕнче ларать. Аслă Пÿлерпе Çарăмсан (Крепçĕн), Пăлхарпа Мерчен (Меречен) хулашĕсен вăрманлă çеçен хир тăрăхĕсенче Ахмед Ибн Фадлан асăннă Аслă Çарăмсан-Джарисам, Аслă Сĕнче, Кĕçĕн Сĕнче тата Кĕçĕн Çарăмсан-Джаушир шывсем юхса иртсе Атăлпа пĕрлешеççĕ. Вĕсен хĕррипе Христос тата Мухаммед тĕнне йышăнман чăвашсен ялĕсем ларса тухнă. Вĕсен шутĕнче: Шеме (Шама), Тури Чăваш Кереметпуçĕ (Старая Киреметь, халĕ тутарсемпе пĕр ял шутланать), Таркăн (Тарханка), Илешни (Иляшкино), Çĕнĕ Аксу (Новое Аксубаево), Чăвашьел (Атлашкино), Ишельел (Ишалькино), Çирĕклĕ (Сидулово-Ерыклы), Ерепьел (Ерепкино), Вăтăр Юман Киремет — (Ульяновка), Çĕнĕ Йĕлмеле (Новое Ильмово), Патраклă (Старое Суркино), Пÿсрек (Новое Суркино), Чишме (Сходнево-Чертанлы), Çĕнĕ Шешкел (Новое Сережкино), Кивĕ Шешкел (Старое Сережкино), Кивĕ Ухинкел (Старое Афонькино), Чăтăрла (Четырла) тата ытти те пур. Асăннă чăваш ялĕсенче халĕ те халăх сĕм авалхи тĕнĕн йăли-йĕркисене ĕненсе-тытса пурăнать. Хальхи çĕнĕ саманара та ялсенче Сурхурипе Çăварни эрнисене, çурхи сăрапа кĕрхи сăра, Çимĕкпе Уяв, çурхи Учÿкпа уйри çумăр Учÿкĕ ирттереççĕ. Кашни йăла-йĕркен тĕлĕ-тĕллевĕ çут çанталăкăн тĕрлĕ пулăмĕсемпе тата çĕр ĕçĕсемпе пит таччăн çыхăнса тăраççĕ. Çын кунти пурнăçран уйрăлсан, унăн вил тăпри çине салам калакĕ, юпа тата тупăлха йывăçĕ лартаççĕ, Ырăпа Усала уйăракан Шинави кĕперĕ хываççĕ, вут çунтарса кĕлĕ тăваççĕ, юпа юрри юрлаççĕ. Пĕрер тĕслĕх илсе кăтартсан вырăнлă пулĕччĕ тесе шутлатăп. Патраклăра (Элмет районĕ, Тутарстан) çĕртме уйăхĕн вĕçĕнче кашни çулла уй чÿкĕ ирттереççĕ. Авалхи йăлапа Учÿкăн таса çăлĕ патĕнче уй чÿкĕ валли пăтă пĕçерме кĕлĕ каласа вăкăр пусаççĕ. Ялти мăчаварсем Зинаида Ильмукова, Унеслу Сатыбалова, Элпике Хавандеева çĕр амăшĕн тата аслă несĕлсен ячĕсемпе Çÿлти Турăран çăмăллăх ыйтса кĕлĕ калаççĕ. Вун икĕ хуранра чÿк пăтти пĕçереççĕ. Кăнтăрла тĕлĕнче аслă кĕлĕ каланă хыççăн чÿк картине килнĕ пур çынна та пăтăпа хăналаççĕ. Куç пек тулли тапса тăракан çăл куçран сиплĕ шыва ăш каниччен ĕçетĕн. Юлашки çулсенче çак йăла-йĕркене фестиваль евĕрлĕрех йĕркелесе ирттереççĕ. Чулман Атăл тата Аслă Çарăмсан шывĕсен тăрăхĕсенче пурăнакан чăвашсен юрă ансамблĕсем те хутшăнаççĕ. Чÿк картине килнĕ е кĕнĕ çынсен шучĕ тепĕр чухне пинрен те иртет.

Çак ялта 2005 çулта утă уйăхĕнче А.А.Трофимов тĕпчевçĕ, ÿнер ăслăлăхĕсен докторĕ ертсе çÿрекен экспедици тĕрлĕ енлĕ тĕпчев ĕçĕсем ирттерчĕ. Пире, тавра пĕлÿçĕсене, Патраклă ялĕнче виçĕ масар (çăва) пурри тĕлĕнтерчĕ. Виçĕ масарлă ялсем хамăр тăрăхра пулманни шухăша ячĕ. Ялти тÿресенчен ирĕк илсе масарĕсене кайса куртăмăр. Кунта каласа хăварас пуЛать, Патраклă халăхĕ виçĕ тĕне ĕненсе е пăхăнса (тытса) пурăнни паллă пулчĕ. Ялтан аяккараххи авалхи тĕнпе пурăнаканнисен — вил тăприсем çине юпа тата чул палăкĕсем лартнă. Масар лаптăкĕпе те чи пысăкки пулни палăрчĕ. Иккĕмĕшĕ — православи тĕнĕпе пурăнаканнисен. Кунти масарта вил тăприсем çине хĕрес лартса пытараççĕ. Виççĕмĕшĕ — ялтан чи çывăххи — лаптăкĕпе танлаштарсан ытлашши пысăках мар. Ку масарта вара — пĕрремĕшĕнчи пекех вил тăприсем çинче юпа е чул палăкĕсем лартнă. Ялти ват çынсем ăнлантарса панă тăрăх çак масара авал чăвашсем мăсăльмансен тĕнне йышăннисене пытараççĕ. Кунти вил тăприсем çине лартнă юписен тата чулĕсен çинчи хушамачĕсем тĕрĕк чĕлхипе вуланаççĕ. Каярах Патраклăра ислам тĕнне йышăннисен йăхĕсем паянхи кун та пурăнни çинчен тĕплĕнрех пĕлтĕмĕр. Сĕм авал, ятак çĕрне валеçнĕ саманарах, хăш-пĕрисем пысăк анасем-каçалăксем илесшĕн мăсăльмана тухнă пулать. Мĕншĕн тесен, çĕр-анасем питĕ хаклă пулнă, çитменнине халăхăн пĕтĕм пурнăçĕ ĕлĕк-авал çĕр ĕçĕпе çыхăннă-çке. Анчах та хăйсем урăх тĕн йышăннă пулсан та чăвашсен мăн несĕлĕсен (эртелĕсен) йăли-йĕркисене тытса пурăннă е асра тытаççĕ.

А.А.Трофимов, чăвашсен паллă ăсчахĕ, Хĕвел тухăç Европăра авалхи тĕнпе пурăнакан чăвашсен йăли-йĕркисемпе кульчĕ (пăхăнса тăрасси) тĕнчери чи ĕлĕк-авалхи саратуштра-саратушта-сартăш (зороастр) тĕнĕпеле çывăх тата пĕр евĕрлĕ пулнине нумай тĕпчев ĕçĕсенче çырса кăтартать. Чи авалхи «Авеста» пурнăçпа тĕн кĕнекисенче ылтăн сас паллисемпе çырăннă кĕллисемпе вĕрентĕвĕсем (ăс-тăн енĕпе) чăваш халăх сăмахлăхĕнче те упранса-сыхланса юлнă. Чи сарăлнă йăласенчен пĕрне çеç аса илер-ха. Ваттисене (кунта çут тĕнчерен уйрăлнисем тесе ăнланмалла) асăнма çурхипе кĕрхи сăрине ирттернĕ чухне те вут хурса-чĕртсе (ытларах çурта (ăвăс) çутса) кĕлĕ калатпăр:

Ырă ВутАма,
Сана асăнатпăр,
ăшă кăмăлпа, тутлă чĕлхепе.
Ырă ВутАма,
ырă вырăнта пул,
Юта ан тух,
юта ан кĕрт,
мамăк минтер çинче пул.
Çырлах, Аша, каçар.

«Авестăна» çырнă чĕлхе паянхи кунччен сыхланса юлайман, паллах, питĕ шел.

Пăлхар патшалăхĕнчи Пÿлер хулинчен инçе мар çÿллĕ пысăк сăртра, Хусамен-Дин (XVI ĕмĕрĕн çурринче пурăннă) каланă тăрăх, пăлхарсен виçĕ сăваплă çыннине пытарнă. Вĕсенчен пĕри Валем-Хуçа (Малом-Хаджа) пулнă. Çав çын ятне чăвашсем халĕ те хăйсен кĕллисенче «Валем-Хуçа» тесе асăнаççĕ. Сăмахран, леш тĕнче речĕпе ирттермелли йăласенче несĕл пуçĕсемпе ваттисене кашни ямахат мăчаварĕ лайăх пĕлсе тăнă. Вĕсен ыррине йăхра (эртелте) манса кайман. Ытларах чухне çав таса вырăна асăнса, унта выртакан ырăсен ячĕпе кĕлĕ каланă. Тĕрлĕ çĕрти аслă (кивĕ), вăта, кĕçĕн (çĕнĕ) киреметсенче выртансен . йышĕ тĕрлĕрен пулать. Çав йышра яланах чăвашсен чи паллă вырăнсенчи аслă ыррисем валли вырăн тупнă: Пÿлерти Валем (Малем, Малим, Вайум) хуçана, Ухинкелри ырра тата ыттине те малалла каласа асăннă. Тĕслĕхрен, Тăхăрьял Учÿкĕнче асăнакан ырăсĕн шутĕнче те «Малем (Валем) хуçана хур» тата «Хуçа амăшне хур» тесе кĕлĕ каланине Г.Т. Тимофеев хăйĕн чаплă «Тăхăрьял» кĕнекинче тĕплĕн çырса кăтартать (Г.Т. Тимофеев. Тăхăрьял (Девятиселье). — Шупашкар, 2002. — 357 с.), Хальхи Пÿлер ялĕнчен икĕ çухрăмра Валем-Хуçа ятлă таса çăл тапса тăрать. Кашни тĕнĕн аслă праçникĕсенче çывăхри тата аякри ялсенчен, хуласенчен Валем-Хуçа çăлне кĕлле çÿреççĕ. Кунти çăл шывĕ пит симлĕ те сиплĕ. Чăваш халăх халап-юмахĕнче çакăн пек калани пур: «Валем-Хуçа çăлĕнчен ăсса илнĕ шывпа пите-куçа çусан этем чир-чĕртен сывалать, курман куç уçăлать, куракан пулать».

(Малалли пулать.)

Валери ТУКТАР,
тавра пĕлÿçĕ.
Сувар. — 2012 ç. — Çу, 11 (19 (957) №).

Чăваш тĕнчи лайăх пĕлекен К.В. Ивановпа Ухсай Яккăвĕ çуралса çитĕннĕ Слакпуç таврашĕнче çак ырăсем парнесене тивĕçнĕ:

Кайрăклăра выртан — пĕр юсманпа пĕр йăва.
Кайрăклăра выртан икĕ аслинчен кĕçĕнни — пĕр юсманпа пĕр йăва.
Хурамалта выртан, Миекере выртан — пĕр юсманпа пĕр йăва.
Юлашкинчен Çĕр йышне виçĕ юсманпа, пĕр пашалупа, виçĕ йăвапа асăннă е асăнаççĕ.
(Пушкăртстанра К.В. Иванов кукамăшĕсен йĕркинчен (ĕретнинчен), Шупашкар, ЧПГАИ ĂА, 1, 21, 162 ен.)

Чăваш халăхĕ тĕн урлă килĕшсе (пĕтĕçсе) пурăннине аслă кĕлĕ вырăнĕсене инçетре пурăнакан вырăнсенче те хисеплени палăрса тăрать. Тĕслĕхрен, Шупашкар таврашĕнчи Ишек, Сăкăт тата ытти вырăнсене пур çĕрте те хăйсен таврашĕнчи вырăнсем умĕн асăннă.

Апла пулсан, вĕсене аслăраха хунă. Сăмахран, Пушкăртстанри Хурамалсен чÿк йĕрки çапла: Ишек киремечĕ, Сăкăт киремечĕ, Ĕпхÿ киремечĕ, Çтерлĕ (Пристăн) киремечĕ, Пелепей киремечĕ, Малти киремет. Хамăр çĕр çинчи (Хурамалти) тÿр килли (Тур тавраш тасатас йĕрке, ЧПГĂИ ĂА, 1, алçыруран). Кунта илсе кăтартнă тĕслĕхсем авал чăваш йăли-йĕрки анлă сарăлнине, унăн шăнăрĕ çирĕп упранса тăнине кăтартаççĕ. Пĕчĕк статья калăпăшĕнче пур таврари кĕлĕ йĕркисем çинчен анлăн çырса пама май çук. Анчах та астутарса хăварассăм килет, кил-йыш хуçалăхĕпе çыхăннă йăпасенчен чылайăшĕ чăвашсен мăн аслашшĕсем Атăлпа Шурă Атăл çине килсе лариччен йĕркеленсе кайнă пулас. Çакна чăвашпа ытти тĕрĕк халăхĕсен (сăмахран, якутсен, алтайсен, шорсен, хакассен) çавăн йышши йăли-йĕрки пĕр пулнинчен те курма пулать. Чăвашсен сартăш тĕнĕпе йăли-йĕрки ĕлĕк-авал çынсем çутă тĕнчене мĕнле алла илсе пынине кăтартакан историлле тĕнче курăм палли пулса юлнă.

Пăлхарсемпе сăварсен хули ячĕсем те чăваш сăмахĕсемех, анчах ют халăхсен çыравçисем вĕсен ячĕсене хăйсен чĕлхи майлă улăштарса çырнă. Тĕслĕхрен, Пÿлер хулине урăхла Пюлер, Биляр, Буляр тесе çырнисем те тĕл пулаççĕ. «Пÿлер» хула ятĕнче чăваш сăмахĕ «пÿ», вырăсла «вал» пур. Çак хула ячĕ «пÿ» сăмах çумне «лер» сăмах пĕрлештернипе пулать. Тăшмана хирĕç тăма, ăна тытса чарма, пÿлме, пÿсем чавса чарар тенĕ сăмах пĕлтерĕшĕнчен пулса кайман-ши? Пирĕн чĕлхене кĕрсе вырнаçман-ши? Пăлхарсен авалхи Пÿлер хулине хаяр тăшмана тытса чармалли е унтан хÿтĕленмелли тĕллевпех туса лартнă пулас. «Пÿлер» сăмах хула-крепость тенине пĕлтермест-ши? Çак пĕтĕмлетĕве тĕпе хурсан, Чăваш Республикинчи Çĕрпÿ (Цивильск) хула ячĕ мĕне пĕлтернине çăмăллăнах ăнланма пулать.

Чăвашсен сартăш тĕнĕпе йăли-йĕрки ĕлĕк-авал çынсем çутă тĕнчене мĕнле алла илсе пынине кăтартакан историлле тĕнче курăм палли пулса юлнă.

К.К. Каштанов инженер эпир асăннă статйинче «в» сас паллипе усă курса «чуаш» сăмахран вырăссем «чуваш» сăмах туса хуни çинчен çырать. Кун çинчен татăклăн ăнлантарса нимĕнех те калаймастăп. Апла пулсан та пурнăçра çавăн евĕрлĕ ĕç пулса иртни çинчен аса илесшĕн. Тутарстанра Шĕкĕр (халĕ Лениногорск районне кĕрекен пысăк Куак ятлă ял пур. Авал ку вырăна чи малтан мĕнле чĕлхепе калаçакан халăх килсе ларни çинчен историре паллă мар. Анчах та кÿршĕ ялти (Кузьминовкăри) чăвашсем ку яла авалтанах «Кăвак» тесе калаççĕ, унта вулăс (улăс) центрĕ вырнаçнă пулнă, самаях пысăк йышлăскер, икĕ юхан шыв Шуçăмпа Кувак пĕрлешнĕ вырăнти айлăмри сăртлăхра ларать. Халĕ кунта ытларах вырăссем пурăнаççĕ, ик çĕр çул ытла маларах çак тăрăха пурăнма поляксем те куçса килни паллă. Мĕн шутлатăр эсир, хаклă вулакансем? Вырăссем «Куак» сăмах варрине «в» сас палли кĕртсе ялĕн ятне «Кувак» тесе йышăнчĕç. Çак сăмах ылмашăвне Тутарстан Республикин Аслă Канашĕ хăйĕн йышăнăвĕпе çирĕплетрĕ.

Пирĕн мăн несĕлсен авалхи кун-çулĕсĕм авалтан килнине пĕлтерекен тепĕр пысăк пулăм — тĕнчери тĕрлĕ халăх ăсчахĕсене унăн историйĕле культури, йăла-йĕркийĕсемпе тĕнĕ кăсăклантарни. Вĕсем XIX ĕмĕр вĕçĕнче те, XX ĕмĕр пуçламăшĕнче те Раççее тĕрлĕ çĕршывсенчен килсе тĕпчев ĕçĕсем ирттернĕ. Вĕсенчен пĕри, венгрсен чаплă тюркологĕ, фольклорисчĕ, этнографĕ тата музейсенче ĕçленĕ Месарош Дюла (1883-1957) Хусан тата Чĕмпĕр кĕпĕрнисенче 1906 çулта кĕркуннерен тытăнса 1908 çулăн пуш уйăхĕччен чăваш халăхĕн фольклорне, этнографине тата чĕлхине тĕпченĕ. Çакăн пек тĕпчев ĕçĕсем тума маларах та килсе çÿрекенсем пулнă. Тĕслĕхрен, 1885 çулта Атăл тăрăхĕнче венгрсен ăсчахĕ Мункачи Бернат (1860- 1937) ĕçлесе пурăнни паллă. Вăл та чăваш халăхĕн культурине, тĕнне тата чĕлхине тĕпченĕ. Венгрсен икĕ тĕпчевçи те И.Я. Яковлев уçнă Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче пулса курнă. Мункачи Бернат Будапештри академи пичетлесе кăларакан «Известия Востока» журналăн редакторĕ те пулса ĕçленĕ.

Маларах асăннă Месарош ăсчахăн «Памятники старой чувашской веры» кĕнекинче пире тĕлĕнмелли авалхи тепĕр йăла çинчен çырни пур. Ку йăлана ытларах харпăр хăйсен йăхри çемье кĕллинче вуланă тата пуç çапнă чухне пăхăнса тăнă. Ку вăл Йĕрĕх (Ирих) чÿкĕ (жертвоприношение родовому духу йĕрĕх). Кĕскен каласа хăварар-ха, ку ырра (чуна) ытларах кашни уйрăм кил-çуртра мимĕрпе (нимĕрпе) тата йăва пĕçерсе тăхланран укçа (нухрат) пек шăратса хатĕрлесе, кĕлĕ калакан ятарласа йышăннă вырăна кайса пуç çапнă. Акă, пĕр тĕслĕх илсе кăтартар-ха: «За околицей деревни и у йĕрĕха имеется свое священное место. Хозяин, значит, идет туда, чтобы поклонится ему, чтобы тот не повредил его семье болезнями, бедой. Сначала кладет на его землю предназначенные ему кусочки хлебца и часть киселя в три ложки, потом также молится и ему:

Йĕрĕх акай, çырлах, хаман ту,
Эпĕ сана нимĕр паратăп,
Йăва та паратăп,
Укçа та çакатăп, çырлах».
(Дюла Месарош. Памятники старой чувашской веры. — Чебоксары, 2000. — 34, 126 с.)

Çак авалхи йăла-йĕркене Çарăмсанпа Сĕнче шывĕсен тăрăхĕнчи анатри чăвашсем те пăхăнса пурăннă. Тĕслĕхрен, тăван ялта, çурçĕр енче Хайпулла анатĕнче юхан шыв урлă каçсан, ялăн Йĕрĕх ятлă тип çырми пур. Ачапча чухне пире аслисем çак çырмана выляма кайма чаратчĕç. Унта Йĕрĕх пурăнать, тĕрĕсрех каласан, Йĕрĕх «тытать», чир-чĕр ярать, шавланине, тавлашнине юратмасть тесе астутарса калатчĕç. Анчах та пирĕн, шкула вĕренме çÿремен шăмпăлайсен, Йĕрĕхе хамăр куçпа курас килетчĕ. Ку пулăм та чăвашсем пăлхарсен йăхĕнчен тенине çирĕплетмест-и-ха?

(Вĕçĕ пулать.)

Валери ТУКТАР,
тавра пĕлÿçĕ.
Сувар. — 2012 ç. — Çу, 18 (20 (958) №).

Эпĕ тата чăвашсен авалхи ячĕ, хушма ячĕ (хушамачĕ) çинчен сăмах хускатасшăн. Халĕ ислам тата православи тĕнĕсене йышăнман кил-çуртри несĕлсен ячĕсемпе паллашса, хăш-пĕрисене танлаштарса тата тишкерсе тухăпăр. XIX ĕмĕр вĕçĕнче тата XX ĕмĕр пуçламăшĕнче Шурă Атăлпа Шуçăм, Çарăмсанпа Сĕнче юхан шывĕсен тăрăхĕнче пурăнакан чăвашсен ячĕсем: Алюк, Анюк, Ветинка, Илтепи, Илтеслу, Инеслу, Иркепи, Кантилет, Минкемел, Минеслу, Миневер, Минюк, Минуç, Минямал, Минсулу, Нарспи, Пикепи, Пикеслу, Пинерпи, Пинеслу, Пикенеш, Савтилет, Савнепи, Санепи, Свернук, Селиме, Силтепи, Силтеслу, Силемпи, Силеппи, Синепи, Синеслу, Ситеслу, Тевечей, Тунепи, Тунеслу, Ултепи, Унепи, Утрепи, Унерпи, Унеслу, Унука, Унярка, Урине, Ухвине, Унеслу, Чентилет, Чикеслу, Чикепи, Элпике, Энепи, Энеслу, Энук, Эрнеслу, Эрнепи, Эрнечи, Эрнук, Эрнуç, Ялтăрма — хĕрарăм ячĕсем. Арçын ячĕсем: Авантей, Алякка, Атмăрса, Ăртиван, Ăртаман, Ентирек, Икушка, Илепер, Илетер, Илтĕрек, Илтук, Илтукан, Илмуха, Илушка, Иментей, Исментей, Исмулла, Калмăрса, Калук, Касантай, Муляшка, Мултирек, Мулюха, Мухтияр, Паймăрса, Пайтул, Пайткан, Патирек, Пекул, Пикул, Сайтул, Сайтук, Сатыпал, Симентей, Ситемен, Ситĕмĕр, Ситирек, Ситул, Çтуха, Тăхтаман, Терен, Туктамăш, Туймулпа, Туйтукан, Туйтул, Туктар, Тутирек, Уйтул, Упин, Утирек, Утьяр, Ухтияр, Хунтирек, Хусантай, Энтирек, Эртремен, Ялмăрса, Ялтирек, Ямук, Янтукан, Ятарин тата ытти те. Пăлхарсемпе сăварсем арабсемпе туслашса тата вĕсемпе хутшăнса пурăннипе шута илсен, хăйсен чĕлхине араб чĕлхинчи сăмахсене кĕртни папăрмасть-ши? (Е хире-хирĕçле мар-ши?). Кĕскен каласан, ислам тĕнĕпе пĕрле Атăлçи Пăлхар патшалăхне мăсăльман çырулăхĕ килсе вырнаçман-ши? Сăмах май, чăваш ячĕсен тепĕр ушкăнĕпе паллашар-ха: Акмулла, Кайнулла, Микулла, Пимулла, Пикмулла, Сехулла, Тимулла, Туймулла, Хайпулла, Фейсулла, Ярмулла. Ку ятсем те авал эртел-тăхăмсемпе пĕрле пурăннине пĕлтереççех ĕнтĕ. Анчах та кусем тĕрĕк чĕлхинчи ятсем пек илтĕнеççĕ. Тарăн та тĕплĕн ăнланас тесе ку ятсене хамăр тăрăхри тутар ячĕсемпе танлаштарса пăхрăм. Анчах та тутарсен хушшинче унашкалли çук е пĕр евĕрлĕрех янăраççĕ çеç. Тĕслĕхрен, сайра-хутра тĕл пулаканнисем: Каптул(ла) (чăваш) — Аптулла (тутар), Минтупай (чăваш) — Аксупай (тутар) ятсем пĕр пек янăраканнисем пур. Альмяшкин, Айдуганов, Бикчентаев, Бичурин, Бикчурин, Бикинеев, Бикулов, Бикмурзин, Илендеев, Ильдуганов, Ильдеряков, Ильдияров, Ильдимиров, Ильмеханов, Исмуллин, Ильмурзин, Ильмушкин, Ильмухин, Ишкинеев, Ишмуков, Ишмухаметов, Максутов, Максютов, Маттуров, Миндубаев, Минхайдаров, Мухтаров, Пайдимиров, Пайдуллин, Паймулкин, Паймурзин, Пикмеев, Пикмуллин, Питулов, Сулейманов, Тахтамонов, Туктаров, Тимирясов, Туктамышев, Чентаев, Чумаков, Шаймурзин, Шикинеев, Якушкин, Ямуков, Яндуганов, Ярмиев, Яшмурзин йышши хушаматсем тĕне кĕмен чăвашсен те, тутарсен те халĕ те пур. Çак хушаматсем пăлхарсемпе чăвашсем пĕр халăх пулнине палăртмаççĕ-и-ха? Араб чĕлхинчен килсе кĕнĕ хăш-пĕр сăмахсемпе паянхи кун та куллен калаçатпăр мар-и? Вĕсем пирĕншĕн тăван сăмахсемех: айăп, апăс, асап, вăхăт, йăвап, йăлнам, йăпатать, йĕрĕх, юрату, калав, кăвак тÿпе, кĕвĕ çемми, лайăх, марка, масар, мĕн, пихампар, пирĕшти, салам, самант, сăпат, сехет, çÿллĕ, тавра, тăмха, тĕн, тĕнче, тивлет, халал, халăх, харап, хыпар, хăвала, чăн тата ытти те. Шкулта вĕреннĕ вăхăтра çакăн пек ăнлантарнă, анчах та чăн пурнăçра сăвар-чăвашсен сăмахĕсем араб чĕлхинче те сыхланса юлни çинчен тĕнчери ăслайсемпе ăсчахсем хăйсен тĕпчев ĕçĕсенче тĕплĕн ăнлантараççĕ.

Сăварсемпе пăлхарсен (чăвашсен) вырăс ĕмпĕвĕсенчен хÿтлĕх кĕтсе ирĕксĕрех вĕсен тĕнне йышăнмаллах пулнă.

Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнчи çынсем чăваш чĕлхипе калаçнине палăртакан тепĕр тĕслĕх илсе кăтартам-ха. Сăварсемпе пăлхарсен авал «Тимреç» ят та пулнă, кун пек ят тĕне кĕмен чăвашсем хушшинче те пур. Чăваш халăх историйĕнче çакă паллă: 1869-1871 çулсенче Хусанти Н. И. Ильминский профессор ертсе пыракан кĕрешĕн тутарсен шкулĕнче Тимреç ятлă чăвашăн ывăлĕ Çеркей вĕреннĕ. Вăл Чистай уесĕнчи Саврăш прихутĕнчи Ишель елĕнче 1851 çулта тĕне кĕмен чăваш хресчен çемйинче çуралнă. Çак ялтах православи тĕнне йышăннă тутарсем те пурăннă. Сергей Тимрясов, вĕренсе учителе тухнăскер, 1874 çулта тĕне кĕрет. Н.И.Ильминский — хăйне вĕрентекенĕ хресна ашшĕ пулать, хресна амăшĕ — Екатерина Степановна, Николай Ивановичăн мăшăрĕ. Тĕне кĕнĕ хыççăн вăл Сергей Николаевич пулса тăнă, анчах та хушаматне хăйĕннех хăварнă. Çав çулах вăл Хусанти учительсем хатĕрлекен семинарире малалла вĕреннĕ. Хусанта кĕрешĕн тутарĕсен шкулĕнче вĕреннĕ çулсенче Сергей Тимрясов вырăс студенчĕпе В.А.Белилинпа пĕрле И. Я. Яковлева чăвашсен чи пирвайхи алфавитне çырса хатĕрлеме нумай пулăшнă. XIX ĕмĕр вĕçĕнче Ишельел ялĕнчен тĕне кĕмен чăвашсем çĕнĕ çĕре куçса Çирĕклĕ (Сидулово-Ерыклы) ялне пуçарса янă (халĕ Тутарстанри Аксу районне кĕрет). Тимреçсен йăхĕнчен кайран та хутла вĕреннисем нумай пулнă тата пур та. Тимреç Çеркейĕн виççĕмĕш сыпăкри тăванĕсем: Аксура пурăнакан Елисей Мурзович (Мурзич) Тимирясов вĕрентекен, Хусанта пурăнакан Виталий Гайнуллович Тимирясов профессор.

К. К. Каштанов «Чăвашсен вил тăпри çинчи палăксем тутарсен масарĕнче е тутар ялĕсен çывăхĕнче сахал мар», — тесе çырать. Кун пек пĕтĕмлетÿ вăл хамăр халăх историне япăх пĕлнине çеç пĕлтерет.

Тĕслĕхрен, Тутарстанри Аксу районĕнчи Сĕнче шывĕ хĕрринчен инçе мар е Аслă Сĕнчелпе (ку ялта чăвашсен çыравçи Е. В. Еллиев çуралнă) юнашар Тутар Сĕнчелĕ ларать. Ку ялăн хĕвел анăç енче ĕлĕк-авалхи чăвашсен масарĕ паянхи кун та сыхланса юлнă, анчах та вырăнти ял тăрăхĕн пуçлăхĕсем пирĕн мăн несĕлсен вил тăприйĕсене тирпейлесе илем кĕртесшĕнех мар. Тутар Сĕнчел ял ятне асăннă май тата акă мĕн калас килет. Сĕнче тăрăхĕнчи çак яла кукаçейпе пĕртăванĕ Айсулу ятли тĕне кĕмен чăваша качча тухнă. Тепĕр кĕтменлĕх курса илтме тÿр килчĕ асăннă ялта. 2006 çулта Тутар Сĕнчел тĕлĕнче юхан шывăн тепĕр çыранĕнче авалхи сăвар-пăлхарсен аслă кĕлĕ ирттерекен сăваплă «Хĕр тăвĕ» вырăна тĕпчесе тишкерме экспедицие килсе çитрĕмĕр. Евгений Мадуров Аслă Сĕнчел чăвашĕ пире ертсе çÿрерĕ. Вăл каларĕ: «Вырăнти аслисенчен кĕрсе ыйтса пĕлер-ха?» Ун сăмахĕпе килĕшсе Тутар Сĕнчелне çуранах утса кĕтĕмĕр. Çумăр хыççăн урамри çул типсе çитейменччĕ-ха. Эпир шыракан этем ял хĕрринчен тăваттăмĕш çуртра пурăнать, анчах ăна тĕл пулаймарăмăр. Çурт умĕнчи шыв ăсакан колонка патнелле витрисене кĕвентинчен çакнă чипер кăна хĕрарăм шыв ăсма килет. Унран эпир: «Кил хуçине курмарăр-и?» — тесе ыйтрăмăр. Хамăр мĕнле тĕллевпе çÿренине пĕлтертĕмĕр. Кĕтмен çĕртен пирĕнпе калаçса тăракан вăтам пÿллĕ хĕрарăмăн куçĕ шывланчĕ, куççульпе тулнă куçне тутăрĕн вĕçĕпе шăлать. Нимĕн те ăнланманнипе унран мĕншĕн хурланнине ыйтрăмăр. Пичĕ тăрăх тумлакан куççулĕсене шăлса пире акă мĕн çинчен каласа пачĕ.

«Атте пире вилес умĕн йăлăнса ыйтрĕ: вилсен хăйне чăваш масарне пытарма ыйтрĕ. Эпир, унăн ачисем, ăна пурнăçлаймарăмăр. Чунĕ тухсанах, ват тутарсем килчĕç те аттене хăйсен мăсăльмансен масарне илсе кайса пытарчĕç. Паянхи кун та чун хурланать». Çакăн пек чун ыратăвне нимĕнпе те лăплантарма май çук пуль. Чăвашсен вил тăпри çинчи чул палăксем тĕрлĕ (кÿршĕллĕ ялсене пĕрлештерни, авалхи чăваш ял вырăнне çĕнĕ ял пулса кайни тата ытти те) сăлтава пула тĕрлĕ вырăна тăрса юлаççĕ. Çак ăнланăвах тепĕр тĕслĕхпе çирĕплетесшĕн.Чăвашсен пĕрремĕш халăх поэчĕ, «Хисеп палли» орден кавалерĕ Николай Иванович Полоруссов-Шелепи Аксу тăрăхĕнчи Çĕнĕ Ÿселĕнче 1881 çулта çуралнă. Иртнĕ ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче чăвашсем çак ялтан уйрăлса тухса юнашарах вырнаçса Беловка ятлă ял никĕсленĕ. Паянхи кун Çĕнĕ Ÿсел — тутар ялĕ. Çĕнĕ Ÿселĕнчи авалхи чăвашсен масарĕ те халĕ тутарсен ялĕн чиккинче е çĕрĕнче тăрса юлнă.

Кун пирки тепĕр тĕслĕх те пур. Аксуран (район центрĕнчен) Чистая каякан çул хĕрринче Кивĕ Киремет ялĕ ларать. Унта чăвашсемпе тутарсем пурăнаççĕ, анчах та авал вăл икĕ ял пулнă. Чăвашсем пурăнаканни — Тури Чăваш Киреметпуçĕ, тутарсем пурăнаканни — Тутар Киремечĕ. Çак ялсене Киремет ятлă пысăк мар юхан шыв çеç уйăрса тăрать. Тутар Киреметĕнче Хасан Туфан (1900—1981) паллă поэт, чăвашсен ялĕнче Михаил Белов (1911—1982) çыравçă, Алексей Трофимов-Сатук — чăваш ÿнерĕн искусствинче доктор ятне тивĕçнĕ пĕрремĕш чăваш, Григорий Акташ сăвăç çуралнă. Çак чăваш ялĕн авалхи масарĕ те (масар çинчи палăкĕсем те) тутар ялĕн çывăхĕнче тăрса юлнă ĕнтĕ.

Юлашкинчен çакна тата палăртса хăварасшăн. Сăварсемпе пăлхарсен (чăвашсен) вырăс ĕмпĕвĕсенчен хÿтлĕх кĕтсе ирĕксĕрех вĕсен тĕнне йышăнмаллах пулнă ĕнтĕ. Унсăрăн чăвашсен пурнăçĕ малалла аталанайман пулĕччĕ. Мĕн калас, çак пăтравлă ĕç пур çĕрте те çĕр проценчĕпех пурнăçланайман-тăр. Мĕншĕн тесен, манăн тăван ялта халĕ те тĕне кĕменнисен йышĕ пысăк. Ялăн чăваш масарĕнче вилене авалхи йăлапа тирпейлесе пытараççĕ. Хут çинче тĕне кĕнĕ тесе çырнă пулсан та кулленхи пурнăçра вара аслашшĕпе асламăшĕн, кукашшĕпе кукамăшĕн тĕннех ĕненнĕ. Çак пулăма тĕслĕх çирĕплетет. Ял-йыш хушшинче ытларах арçынсем Уля ятпа çÿрекеннисем пур, анчах та паспорт е çуралнă хучĕ çинче пĕрне — Владимир, теприне — Николай ятпа çырнă. Тĕне кĕмен чăвашсен кун пек ăнсăртлăхсем татах та пур, акă Калмăрса — Иван, Петрав — Петр, Симăрса — Семён пулса çÿреççĕ. Ку йăла мĕнрен килет-ши?

Статьяна Хусан хутлăхĕнче пурăнакан К.К.Каштанов инженерăн шухăшĕпех вĕçлесшĕн. Статьяри тĕслĕхсене шута хурса тата ăша илсе пирĕн мăн несĕлсем Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнчи сăварсемпе пăлхарсен ăрăвĕнчен тухни палăрать.

Валери ТУКТАР,
тавра пĕлÿçĕ.
Сувар. — 2012. — Çĕртме, 15 (24 (962) №).