Камсем эпир? Хăш йăхран?

Шел пулин те, хамăр халăх историне çуррине те пĕлсех каймастпăр пулас эпир. Мĕншĕн тесен шкулсенче халиччен, тĕпрен илсен, вырăс е ют çĕршывсен историне кăна вĕрентнĕ пире. Сăвар е пăлхар ячĕсене вĕренÿ программисенче халăхсен хутшăнăвĕ е Атăлăн вăтам тăрăхĕнче çĕнĕ çĕрсемшĕн пынă вăрçăсем çинчен сăмах тапратнă май çеç асăнкаланă.

Истори докуменчĕсенче хальхи чăвашсен йăх-несĕлĕсем тĕрлĕ этнонимпа çырăнса юлнă: 9-10 ĕмĕрсенче вĕсем «сăвар», «пăлхар» ятпа паллă, 11 ĕмĕртен малалла «Атăлçи пăлхарсем» тенĕ, 15 ĕмĕр вĕçĕнчи — 18 ĕмĕр пуçламăшĕнчи вырăспа ют çĕршыв хучĕсенче вара вĕсене «туçи черемиссем», «ту çыннисем», «черемис тутарĕсем» тесе асăнни пур. «Чăваш» сăмаха чи малтан 1508 çулхи ĕç-пулăмсемпе çыхăнтарса асăннă (А.И. Лызлов — «Скифсен историйĕ»). «Чюваш» этнонимпа вара, халăх ячĕ пек, пуçласа бесермянсене (пăсăрмансене) палăртнă. Чĕлхе тĕпчевĕсем тăрăх, бесермянсен шутне удмуртсене те, тутарсене те кĕртме пулать. Вĕсен ытларах пайĕ удмурт чĕлхиллĕ, сăн-ÿт-пÿрен вара тутар майлă курăнаççĕ. Хăйсене вĕсем тĕне кĕнĕ тутарсем теççĕ.

1992 çулхи апрелĕн 10-мĕшĕнче «Вечерняя Казань» хаçат Раççей информаци агенствин (РИА) хыпарне пичетленĕ. Унта Удмурт республикин Министрсен Канашĕ республикăн çурçĕр тăрăхĕнче пурăнакан халăх йышне хăйĕн историлле ятне — «бесермян» ята тавăрса пани çинчен пĕлтернĕ.

Вырăс летопиçĕсенче пĕрремĕш хут «чăваш» термин Хусан ханлăхĕпе вырăссем хушшинче 1524 çулта пулса иртнĕ тытăçупа çыхăнса тĕл пулать.. Аслă кнеç Василий Иоаннович Сăр шывĕн юппинче Василь хула (хальхи Васильсурск) туса лартнă хыççăн Хусана илме çар ярать, Сĕве шывĕ çинче çапăçу пулса иртет. Летопиç çырнă тăрăх, çав çапăçура «многих князей и мурз, и татар, и чювашу избиша».

1912 çулта Н.В.Никольский профессор 16-17 ĕмĕрсенчи Вăтам Атăл тăрăхĕн этнографи картине тунă чухне çакна палăртса хăварнă: 1521 çулта хальхи чăвашсен кăкĕсен çĕрĕсем Сăрпа Атăлăн сылтăм енче пулнă, Васильсурск таврашĕнче, вăл вăхăтра, тĕпрен илсен, черемиссем (çармăссем) пурăннă. Сĕве вăррин (кăкĕн) таврашĕнче — тутарсемпе черемиссем.

Вырăс историкĕ Н.М. Карамзин мĕншĕн Сафа-Гирейпе пĕр пулма килĕшнĕ черемиссемпе пĕрле чăвашсене те асăнать («чювашу избиша») — кăна вăл уçса памасть, анчах В.А.Сбоев шучĕпе ку — per anticipationem. Çутçанталăка пуç çапса, ĕненсе пурăнакансене (язычниксене) «чăваш» тенĕ, «черемис» (çармăс) сăмах «харсăр çар çынни» е «вăрман çынни» тени пулать. 18-мĕш ĕмĕрчченех паянхи чăвашсен кăкĕсене «туçи черемис» е «тутар черемис» тесе каланă.

Хусан университечĕн 19-мĕш ĕмĕрĕн 50-мĕш çулĕсенчи профессорĕ Василий Сбоев, пирĕн халăх çинчен ятарлă кĕнеке кăларнăскер, Тухăç, Анăç историкĕсемпе географĕсемшĕн «чăваш» ятлă халăх та пулни çинчен чылай вăхăт паллă пулман тесе çирĕплетет: «16-мĕш çĕрçуллăхăн çурринче çеç сасартăк историне пырса кĕрет вăл» тесе çырать. Пĕтĕмлетсе каласан, 16 ĕмĕр пуçламăшĕччен кунти тăрăха халиччен питĕ лайăх пĕлнĕ анăç, тухăç, грек, араб, вырăс çыравçисем те çак халăх çинчен « чăваш» ятпа пĕр сăмах та çырса хăварман.

Вырăс летопиçĕсемпе акчĕсенче 16 ĕмĕр пуçламăшĕнче асăннă «чюваш» термина нихăш уйрăм этнос çумне те çыпăçтарма çук. Историн вăл тапхăрĕнче «чюваш» термин уйрăм халăх ятне пĕлтермен, этноним пулман, вырăс патшалăхне хырçă (ясак) тÿлесе тăракан, хăй тĕнĕпе (язычество) пурăнакан пĕтĕм хура халăха каланă çапла. Вăл — пĕтĕмлетсе палăртни. Хусан ханствин тапхăрĕнче, 16-17 ĕмĕрсенче, Атăлăн сулахай енче — йăлăмра хырçă тÿлесе пурăнакан тутарсене те ясак чăвашсем тенĕ, урăхла каласан, «чăваш» тени этноним (халăх ячĕ) мар, халăхăн сийне çеç пĕлтернĕ. Çакнах çирĕплетеççĕ Е.И.Чернышев, И.П.Ермолаев, Д.М.Исхаков тĕпчевçĕсен ĕçĕсем те. Кăна Хусан вулăсĕн 1602-03 çулсенче çĕр пайĕсене, çурт-хуралтăсене шута илсе ирттернĕ çырав кĕнеки те (Писцовая книга) лайăх палăртать. 16-17 ĕмĕрсенчи тутар ялĕсене ятарлăн тĕпченĕ Е.И.Чернышев çапларах пĕтĕмлетет: патшалăх ĕçĕнчи тутарсем хăйсене хырçă тÿлекен тутарсенчен уйăрарах тăнă, вĕсене «чюваш» тенĕ. Çырав кĕнекиех кăтартать, «хырçă чювашинĕ» патшалăх ĕçне тивĕçсенех ăна тутарсен шутне кĕртнĕ. Пĕр тĕслĕх. Çырав кĕнекинче Мансур «чювашенина» асăннă. Пĕр ывăлĕ унăн хырçă тÿлесе пурăннă, тепри «патшалăх ĕçĕнчи (служивый) татарин» пулса тăнă. В.П.Иванов историк палăртнă тăрăх, чылай тĕпчевçĕсем Хусан çумĕнчи тата Шурă Атăл леш енчи «хырçă чăвашĕсем» тенĕ халăха 17 ĕмĕр вĕçĕччен тутарлатнă пăлхарсемпе çыхăнтараççĕ. Ку çинчен «Чуваши: история и культура» кĕнекен 1-мĕш томĕнче тĕплĕнрех вуласа пĕлме пулать (Шупашкар, 2009. 66-69 стр.).

Çырав кĕнекинче Ногайск тăрăхĕнчи (сăмах май, асăннă кĕнекере вăл вăхăтра хальхи «район», «округ», ытти çавăн йышши вырăна пĕлтерекен ăнлава «дорога» сăмахпа палăртнă — «Ногайская дорога», «Галицо-Алатская дорога»...) Евлушеик ялĕнчи патшалăх ĕçĕнчи (службинчи) тутар çĕрĕсем çинчен çырнă чухне «служивый татарин и его чюваши» тесе асăннă. Ахăртнех, çакă çырса çÿрекенĕсем «чюваш» терминпа халăх ятне мар, халăхăн çав тапхăрти социаллă сийне çеç палăртнă. «Чюваш» тени этноним пулманнине çак та çирĕплетнĕн туйăнать: кĕнекере «хырçă чювашĕсен» ялĕсен масар-çăвисене тутарсен масарĕ тесе çырса хăварнă.

15-17 ĕмĕр пуçламăшĕнчи вырăс тата хĕвеланăç Европа тĕпчевçисем, çыравçисем Вăтам Атăл тăрăхĕнче вăл тапхăрта пурăнакансене ытларах чух «тури черемиссем» тесе палăртнă. В.К.Магницкий Пĕрремĕш Петĕр патшачченхи архив докуменчĕсене тĕпчесе çакна çирĕплетнĕ: патшалăх акчĕсемпе грамотисенче Чăваш тăрăхĕнчи халăха «черемис» е «татар» тесе палăртнă, вырăссемшĕн ют йăхсене чăн ячĕпе палăртас йĕрке пулманни, мĕнле ятпа асăнас тенĕ, çавăн пек асăнни çинчен çырать.

19 ĕмĕрĕн çурринчи паллă историк-этнограф С.М.Михайлов та çавнах çырать. Унăн шучĕпе пирĕн халăха ун чухне, ахăртнех, «орда», «тутар» пĕтĕмле ятсемпе асăннă. Хăй шухăшне ĕнентерме вăл 1689 çулта чăвашсене вăл вăхăтра Вырăс патшалăхĕн пуçĕнче пĕрле тăнă Иоанпа Петр Алексеевичсем тата София Алексеевна çĕр уйăрса пани çинчен калакан Грамотăна илсе кăтартать. Унта чăвашсене «тури тутарсем» тенĕ, çавăнпа «чăваш» ят паллă пулман тесе çырать С.М. Михайлов: «...Вследствие сего должно убедиться, что чуваши действительно скрывались у летописцев русских под именем татар, с которыми они поживали несколько веков в Казанском царстве», — тет вăл.

Манăн шутпа, «чăваш» сăмах этноним мар. Революцичченхи историксемпе тĕпчевçĕсен ĕçĕсене тишкерсе эпĕ çапларах пĕтĕмлетÿ турăм, сăвар-пăлхар этносĕ 18 ĕмĕр пуçламăшĕччен хăйсене «чăваш» ят хунине чухламан та.

Араб авторĕсемпе маларахри летопиçсенче чăвашсене, тĕпчевçĕсем çырнă тăрăх, «сăвар» этнонимпа палăртнă. Манăн ачалăхри асаилÿсенче те асаттесемпе асаннесем ир тăрсан Турра мухтаса «савир» ( сав, ир) тени, çĕр ĕçĕпе ĕçлессине вара «супар» (суп — ывăн, халтан кайса ĕçле — «ĕçпе супрăм») тетчĕç. Е тата: «Сапăр пул» — çырлахуллă, кăмăллă пул. Ахăртнех, çакнашкал каларăшсем авалхи Субарту патшалăхĕ вăхăтĕнченех (пирĕн эрăччен 3 пин ĕмĕр каялла) упранса юлнă. Субарту питĕ çирĕп патшалăх пулнине палăртаççĕ вăтам ĕмĕр авторĕсем те, архиологи материалĕсем те. Цивилизаци пысăк шайра пулнăран халăхĕ хăйĕн пурнăçĕпе те, патшисемпе те кăмăллă пулнă пулмалла, пĕр-пĕрне «Пĕрлех пулар, сапирсем» тенĕ. «Савир», «субар», «сабир» — «сувар» сăмахăн маларахри хурмисем. Чăваш ялĕсенче паянхи кун та «Сума сăвар», «сăваплă ар» е, юратăва палăртса, «савар» (сав _ юрат, ар — çын) сăмахсем пур. Е ырă сывлăх сунса «Сывă пул», «Сывă тăр» тетпĕр. Чăваш чĕлхинчи çак сăмахсемпе сăмах çаврăнăшсен ĕмĕрĕ — сĕм авалтан, вĕсем пирĕн халăхăн этнонимĕпе тачă çыхăнса тăраççĕ. Ахальтен мар-çке Сабиров, Сабитов, Саперов, Савиров, Себиров, Суворов, Субаров ытти çакăн евĕр хушаматсем тĕл пулаççĕ. Н.И.Ашмарин словарĕнче те маларах асăннă сăмахсемпе сăмахçаврăнăшсене ăнлантарни пур: Савар (Сăвар) — Спасск вулăсĕнчи Кузнечиха ялĕн ячĕ, суп — вăйран кай, ывăнса çит, Сапар (сабар) — шăп, лăпкă, сăпай. Сапăр пул — çырлахуллă, кăмăллă пул — «Самара кайрăм сапăрпалан. Чĕрĕ ырă кăмăллă, сапăр, кирек кам сăмахĕнчен те иртмен кĕçĕн ывăлĕ. Пирĕн инке пит сапăр. Вăл сапăр ача.»

18 ĕмĕр варринелле çĕр çыннин пурнăçĕ питĕ йывăрланса çитет. Тĕрлĕ хырçă-налуксăр пуçне помещиксем, мăнастăрсем, чиркÿсем ял халăхĕн çĕрĕсене турта-турта илнĕ, çĕнĕ чиркÿсем тума укçа-тенкĕ пуçтарнă. Ун чухнехи тĕн çыннисем хăйсен туррисене пăхăнса пурăннă сăварсен наци туйăмĕнчен иртĕхнĕ. Çав мăшкăла чăтаймасăрах пирĕн халăхăн чылай пайĕ тăван тăрăхран пăрахса тухса кайса Атăлăн тепĕр енче тата Пушкăрт çĕрĕсенче лăпкă пурнăç шыранă. Е.И.Пугачев ертсе пынипе Хресчен вăрçи тапрансан, Вăтам Атăл тăрăхĕнче те пăлхавсем çĕкленеççĕ. Сăвар-пăлхарсем ку вăхăтра хăйсене «сепирсем» тенĕ. Н.И. Ашмаринăн 17 томлă словарĕнче çакăн пек тĕслĕх илсе кăтартнă: «Сабир (сепир) тесе ĕлĕк Пугачевпа пĕрле çĕмĕрсе çÿренĕ çынсене каланă тет».

Сăварсем яланах хăйсен историлле ятне сăвапласа пурăннă, Пăлхар патшалăхĕнче те урăх тĕне йышăнман, Хусан ханствин тапхăрĕнче тутарланман, йăли-йĕркине упрама тăрăшнă. «Çĕнĕ йĕрке шутласа кăларма кирлĕ мар, киввине ан манăр» тени пил пек пулнă пирĕн ватăсен. Анчах та 1774 çулта патша карателĕсем пăлхавçăсене тискеррĕн путарнă хыççăн сăварсен хăйсен чăн ятне пытарма тивнĕ. Атăлçи Пăлхар патшалăхне мăнкул-тутарсем аркатнă-тĕп тунă чухнехи майлах «сăвар» е «сепир» ят яланхи пекех пусмăрçăсене уртарнă.

Арабсем çыравçисем 10 ĕмĕр пуçламăшĕнче Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнче, тĕпрен илсен, тăватă халăх пурăннине палăртаççĕ: пăлхарсем, сăварсем, эсекелсем, берсулсем. Ибн_Русте вĕсен пурнăç шайĕ пирки «пĕрешкелрех» тесе çырать. Ибн-Хаукаль çулçÿревçĕ-географ «сăварсемпе пăлхарсен чĕлхи хазарсенне аса илтерет», тет. Сăварсемпе пăлхарсем виçĕ ĕмĕр Хазар каганатĕнче пурăнса пĕр чĕлхене, пĕр культурăна хăнăхнă, руна çырулăхĕпе усă курнă. Н.Я.Марр академик чăваш чĕлхине вăтам ĕмĕрти пăлхар-хазар чĕлхисен ушкăнĕнчен упранса юлнăскер тесе палăртать.

Н.И.Ашмарин 1902 çулта Хусанта «Болгары и чуваши» монографи пичетлесе кăларать. Унта вăл чылай истори эткерлĕхне тĕпчесе çапла пĕтĕмлетÿсем тăвать: 1. «Атăлçи пăлхарсен чĕлхи хальхи чăвашсен чĕлхипе пĕр», 2. «Хальхи чăвашсем — Атăлçи пăлхарсен тÿрĕ йăхĕсем». Н.И.Ашмарин теорине пĕтĕм тĕнче тюркологĕсем йышăнаççĕ. Чăваш чĕлхи авалхи тĕрĕк чĕлхисен пăлхар ушкăнне кĕрет, ăна çĕнĕ тĕрĕк чĕлхиллĕ кыпчак, огуз ушкăнĕнчен «ш» вырăнне «л», «з» вырăнне «р» пулни уйăрса тăрать.

10-12 ĕмĕрсенче Пăлхар патшалăхĕ чи аталаннă çĕршыв пулса тăрать. Япала-хатĕр ăсталасси, çĕрĕç культури, выльăх-чĕрлĕх ĕрчетесси питĕ пысăк шайра пулнă. Тĕнчепе анлă çыхăну тытнă, суту-илÿ тунă. Вырăнти финн-угор халăхĕсемпе хутăшасси те ку тапхăрта хăвăртланать. Çак этногенетикăра сăвар-пăлхар чĕлхи тĕппи пулса тăрать. Сăвар-пăлхарсем пĕр халăх пек чăмăртанассине историксем 8 ĕмĕрсемпех çыхăнтараççĕ пулин те, çапах та ку процесс Атăлăн сылтăм енче13-15 ĕмĕрсенче пулса иртнĕ теме пулать.

Хальхи чăвашсем сăвар йăхĕ пулнине çармăссем (мари) чăвашсене суаз тесе чĕнни те çирĕплетет. Кăна И.Н.Смирнов профессор та асăрханă. Н.И.Ашмарин тури çармăссем чăвашсене суазла мари (суас çыннисем), тутарсене хăйсен хальхи ячĕпех каланине палăртать. В.В.Николаев профессор пушкăртсем чăвашсене халĕ те «сыуаш, суваш» теççĕ тет. Шупашкарта ĕçлесе пурăнакан эрмен çынни С.Г.Сардарьян тăван çĕрĕнчи ватăсем паянхи кун та чăвашсене «савар, сувар» ятпа асăннине каласа кăтартать.

Атăлçи Пăлхарта «пăлхар» ятпа çÿреме сумлă пулнă: сăвар-пăлхар, бигер (пăхăр)-пăлхар тата ытти те. Çав вăхăтрах шăпах çак наци çынни пулма та кирлех пулман. Историксем халлĕхе Пăлхар патшалăхĕн халăхĕн чăн ятне калама пултараймаççĕ. Хальхи çармăссен несĕлĕсем пăлхарсене «суассем», удмуртсем «бигерсем» тенĕ. М.З.Закиев тĕпчевçĕ «бигер» термина «Биляр» ойконим урлă «пăлхар» этнонимпа çыхăнтарма пăхать. Пăссăрмансем, Хусан тутарĕсене «хăйсен» пек йышăнса, вĕсене бигерсем тенĕ. Пĕр-пĕр бичерпа (атаман) çыхăнтарса «бийсем» тенĕ пулĕ тет М.Глухов. Юхма мишши те чăваш этноним Чăваш ятлă атаманран пуçланса кайма пултарнă тесе шутлать. «Бигер», «билер» ятлă халăх Атăлçи Пăлхарта пулман. Билер (Пÿлер) — хула ячĕ çеç. Ахăртнех, пĕр пĕрлĕхлĕ атăлçи-пăлхар халăхĕ йĕркеленсе кайнă хыççăн та чи пысăк йăх-ушкăнсем — сăварпа пăлхар — упранса юлнă. Çакнашкал та пулма пултарать: халăхăн ислам тĕнне куçнă пайне пăлхарсем тенĕ, хăйсен тĕнне сутма килĕшменнисене сăвар тенĕ. Пăлхар аристократийĕ, унччен те хура халăхĕнчен хăйĕн социаллă статусĕпе тата тĕнĕпе уйрăммăн тăнăскер, мăнкул-кăпчаксем пуç пулса тăнă хыççăн тĕп халăхĕнчен йăлтах уйрăлса кайнă. Мăсăльман пăлхарсем, В.Д.Дмитриев историк-тĕпчевçĕ кăтартнă пек, каярах, 13-14 ĕмĕрсенче йăлтах кăпчаксемпе — тутарсемпе — хутăшса кайнă. Кăпчаксен чĕлхи вара Ылтăн Ордан патшалăх чĕлхи пулса тăрать.

Камсем пулнă-ха «пăлхарсем» — «булгары» («болгары»)? Пĕр этнос-и е Атăл çинче пĕр патшалăх туса хунă халăхсен пĕрлĕхĕн ячĕ çеç? Атăл çинче вырнаçнăран кăна мар-и пулса кайнă Пăлхар патшалăхĕн ячĕ — «Волга (Болга)»? Халăх ячĕ пулсассăн, мĕншĕн-ха историре пулнă, питĕ палăрнă халăх, хăйĕн аталанăвĕнче çав тери пысăк шая çитнĕскер, сасартăках хăйĕн ятне те çĕтнĕ, хăй те пач çухалнă. Кÿршĕ халăхсен асĕнче те юлман халăх ячĕ пек. Çавăнпа «Камсем вĕсем — пăлхарсем?» ыйту тепĕр ыйту çуратать — Пăлхар патшалăхĕн кунçулĕнче мĕнле халăх историлле пĕлтерĕшлĕ пулнă, унăн культурине тунă, ăна çав вăхăтри тĕнче шайне кăларма пултарнă?

Гали Еникеев, Ахметзаки Валиди Туганпа вырăссен революцичченхи ăсчахĕсен тĕпчевĕсене шута илсе, çапла çырать: «Булгары (пăлхарсем)» — тĕрлĕ чĕлхеллĕ, тĕрлĕ тĕн-ĕненÿпе пурăннă халăхсен пĕрлĕхĕн ячĕ. «Булгар (Пăлхар» — тĕрĕк йăхĕсенчен йĕркеленнĕ пĕрлĕх (патшалăх) ячĕ. Хальхи çармăссен, ирçесен, удмуртсен кăкĕсем — финн халăхĕсен йăхĕсем, хальхи Хусан çыннисен, чăвашсен, мишерсен, пушкăртсен несĕлĕсем — тĕрĕксем. Вĕсем пурте Пăлхар ханне пăхăнса тăнă, çавăнпа пĕтĕмĕшле ятпа çÿренĕ — «пăлхарсем». Çак ята чăн тивĕçлĕрех халăх тĕрĕк йăхĕ пулнă. Вăл — хальхи чăвашсен несĕлĕ. Çав шутра — хальхи тутарсен те пĕр пайĕ. Ку йăх патшалăх влаçне тытса тăнă. Авалхи пăлхарсен чĕлхи хальхи чăвашсемпе тутарсен хушшинчи чĕлхе пулнă. Çапах та чăвашсем пăлхарсен чĕлхине тутарсенчен ытларах упраса хăварнă пек туйăнать».

Сăвар-пăлхарсем хуннсен пĕрлĕхне кĕнĕрен тата хальхи чăваш чĕлхинче авалхи тĕрĕк сăмахĕсем пуртан хăшпĕр авторсем сăвар-пăлхарсене тĕрĕк халăхĕсен йышне кĕртеççĕ. Анчах та теприсем сăварсем (чăвашсем) тĕрĕк ушкăнне кĕмеççĕ тесе шутлаççĕ. Сăвар-пăлхарсен кăпчак тымарĕсене шырас пулсан (Л.Н.Гумилев — «Этногенез и биосфера Земли» тĕпчев), вăтам ĕмĕрти авторсен ытларахăшĕ (Эль-Балхи (950 ç.), Масуди (943 ç.), Демешки (14 ĕмĕр), ыттисем те) сăвар-пăлхарсене тĕрĕк тĕнчипе çыхăнтармаççĕ. Авалхи Иран чĕлхинче «сăвар» утлă çынна, юланута пĕлтерни те кăна çирĕплетет теме пулать. Чăвашшăн лаша чăнласах та пурнăç пĕлтерĕшлĕ пулнă, 20 ĕмĕр вĕçĕчченех чăваш лаша тытма тăрăшнă. «Сăварăн» тата та маларахри хурми «сабир» пулнă. Араб чĕлхинчен вăл «лăпкă, йăваш, мирлĕ, сапăр» куçать. Эпир индоиран тĕнчинчен тухнă. Паллах, тĕрĕк субстракчĕ пирте питĕ нумай. Çапах та тымарсем — тĕппи, ытти — кÿршĕ халăхсемпе, йăхсемсемпе, цивилизацисемпе хутшăнса-хутăшса пурăннă май илни, пĕр-пĕрне ăс-хакăлпа, пĕлÿпе, опытпа пуянлатни — вăл йăлтах иккĕмĕш си. Сăвар халăхĕ хăйĕн хăйнеевĕрлĕхне, чĕлхине, йăли-йĕркине тата сĕм авалхи ирансен зороастризм тĕнĕ çинче тĕвĕленнĕ тĕн-ĕненĕвне упраса хăварнă.

Ĕлĕкрен Кавказпа Анат Атăл таврашĕнче тĕпленсе пурăннă сăвар_пăлхар йăхĕсем арабсем хĕстерсе çитернине пула 7-8 ĕмĕрсенче Вăтам Атăлпа Кама юханшывĕсен тăрăхне куçса килсе йĕркеленĕ Атăлçи Пăлхар патшалăхне 1236 çулта мăнкул-кăпчаксен Бату хан çарĕсем ярса илеççĕ.

13 ĕмĕр пуçламăшĕнче, вырăс славянĕсем вак княжествăсене пайланса пĕр-пĕринпе вăрçăнса пурăннă тапхăрта, Атăлçи Пăлхар пĕртен пĕр хаватлă, вăйлă патшалăх пулнă. 1223 çулхине мăнкул-тутарсем Калка юханшывĕ çинче вырăссен пĕрлешÿллĕ çарне çапса аркатаççĕ, çав çулхинех Пăлхар патшалăхĕ çине тапăнса килеççĕ, анчах та халиччен çăмăллăнах китаецсене, грузинсене, алансене, половецсене, вырăссен пĕрлешÿллĕ çарне çĕнтернĕскерсен историре пĕрремĕш хут шар курма тивет. Атăлçи Пăлхар вĕсен çĕнтерÿллĕ çулĕ çинче пысăк чăрмав пулса тăрать. Урса кайнă урта тата икĕ хутчен — 1229, 1232 çулсенче — Пăлхар патшалăхĕ çине вăрçăпа килет, анчах икĕ хутĕнче те каялла Азине тарма тивет. 1236 çулхине кăна сăвар-пăлхарсене парăнтарма пултарнă вĕсем.

1239-1240 çулсенче Баянпа Джику кнеçсем ертсе пынипе сăвар-пăлхарсем пăлхав çĕклеççĕ, мăнкулсен 1241 çулта Пăлхар çĕрĕсене тепĕр хут çĕнсе илмелле пулать.

Аслă хирĕçтăру пулнă ку: урта нумай çул сăвар-пăлхарсене парăнтарайман, çавăнпа унăн тавăрăвĕ çав тери тискер пулнă: Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн хулисене йăлт çунтарнă, кĕллентернĕ, çĕрпе танлаштарнă, халăхне каснă-вакланă, выльăх-чĕрлĕхне кĕтĕвĕ-кĕтĕвĕпе кăнтăра хăваласа кайнă, мул-пуянлăхне çаратнă. Пирĕн йăх-несĕлсем çав тери хаяр пусмăра кĕрсе ÿкеççĕ. М.Г.Сафаргалиев хăйĕн «Ылтăн Урта арканăвĕ» кĕнекинче Уксак Тимĕр (Тамерлан) пусмăрĕнче сăвар-пăлхар çамрăкĕсем кăна 5 пин ытла пулнине асăнать. 1391 çулта Едигей хан туса хунă Мангит юрти (каярах — Нухай Урти) Атăлçи Пăлхара тĕпренех пĕтерсе хурать. Ылтăн Урта эшкерĕсен хăйсен хушшинчи хирĕçтăрăвĕсем пуçланнă 1359 çултанпа 1438 çул хушшинче (ку çул Хусан ханлăхĕ йĕркеленнĕ шутланать) хальхи Самар, Чĕмпĕр, Пенза облаçĕсен, Кама юханшывĕн сылтăм ен тата Тутарстанăн кăнтăр-хĕвеланăç районĕсен, Чăваш Республикин кăнтăр-хĕвелтухăç тăрăхĕн территорийĕсенче пулнă сăвар-пăлхарсен 2 пине яхăн хулипе ялĕ çĕр çинчен çухалнă, вĕсене мăнкул-тутарсем çунтарса-кĕллентерсе пĕтернĕ. Ку тăрăхсем, çĕрсем лаппăшпех «тискер уй», нухайсемпе кăпчаксен (пĕрпĕтĕмĕшле «тутарсем» политоним) çуллахи вăхăтра вырăнтан вырăна куçса çÿремелли пушă хирĕсем пулса тăнă.

1902 çулта Санкт_Петербургра тухнă «Человеческие расы» кĕнекере Хусан тутарĕсем пирки татсах каланă: «вĕсем — кăпчаксен йăхĕнчен, 13 ĕмĕрте Атăл хĕрне килнĕ те вырăнти пăлхарсемпе хутăшса кайнă». Чăвашсем пирки вара Санкт-Петербурграх 17 çул маларах, 1885 çулта, пичетленнĕ «Естественная история племен и народов» кĕнеке «чăвашсем пăлхар йăхĕнчен пулсан та хăйсен кÿршисен, Хусан тутарĕсем текенскерсен, туркă чĕлхине вĕреннĕ» тенĕ.

Чĕрĕ юлнă сăвар-пăлхар халăхĕ вăрмансене тарса çеç упранса тăрса юлма пултарнă. Каярахпа вĕсен те уртасем пĕрехмай тапăнса-çаратса тăнине пула Атăл урлă каçса сылтăм енче тĕпленме тивет. Сăварсем анатри, анат енчи тата тури (вирьял) ушкăнсем çине ахăртнех шăпах çав историлле самантсенче пайлана пуçланă пулмалла.

Вирьялсем хальхи Чăваш енĕн çурçĕр-хĕвеланăç енче йĕркеленнĕ. Вĕсен культуринче юнашар пурăнакан халăхсен палăрăмĕсене чылай тупма пулать: çипуç-тумтирте те, çурт-йĕрте те, тĕнпе те вĕсем питĕ çывăх, сăн-сăпатпа та пĕр евĕрлĕрех. Анатрисен культуринче вара Атăлçи характерĕсем ытлах палăрмаççĕ — ахăртнех вĕсем — пăлхар-сăварсен хутăш йăхĕсем. Тен, çавăнпах анат енче мусульман йăли-йĕркисем ытларах сарăлнă.

Анат енчи сăварсен ушкăнĕ 13-15 ĕмĕрсенче чăмăртаннă. Хăйсен культура паллисемпе вĕсем анатрисене çывăхрах, чĕлхипе — турисене.

Хальхи чăвашсем, Д.Ф.Мадуров шучĕпе, шăпах 13-15 ĕмĕрсенче Атăл тăрăхĕнче хуçаланнă уртасенчен Пăлхарăн çурçĕр провицийĕсенчи вăрман чăтлăхĕсене тарнă йăхсенчен, тĕпрен илсен, сăварсенчен йĕркеленнĕ.

15-18 ĕмĕрсенче çÿлерех асăннă виçĕ ушкăн пĕр халăха чăмăртаннă. Вăл вăхăтсенче ку халăх сăвар ятпах çÿренĕ-ха. 18 ĕмĕр пуçламăшĕнче вара ирĕксĕрлесе тĕне кĕртме пикенсен ăна хăйĕн тĕнĕпе — çутçанталăк тĕнĕпе (язычество) — пурăнма чарнă, çын ячĕсене урăхлаттарнă, руна çырулăхне те, араб графики те манăçтаттарнă, йăли-йĕркисене пăрахăçлаттарнă. Çавна пула халăхăн сăваплă ячĕ те (этноним) — сăвар, сăвар-пăлхар — аваллăха тăрса юлнă.

Çапах та хальхи чăвашсем сăвар-пăлхар йăхĕсенчен чĕлхине, унпа пĕрлех — сăмах вĕççĕн ламран лама куçса паянхи кунчченех упранакан халăх пултарулăхне — сăмахлăхне илсе юлнă, авалхи çипуçĕн, тĕрри-эрешĕн тĕп палăрăмĕсене, хăтлă çурт-хуралтă çавăрас, тимĕрпе, çĕрпе ĕçлес ăсталăхне, ял-урам-кас йĕркелес манере тата ыттине те.

В.Д.Дмитриев профессор 1970 çулта Н.И.Егоровран çакнашкал халап-легенда çырса илнĕ. Сар текен хула патшин Хунтеслу ятлă питĕ хитре пике пулнă. Ашшĕ ăна никама та кăтартман. Анчах çак пике патне Хĕвел ывăлĕ иленнĕ, вара çав хĕр унран çие юлнă. Ашшĕ çакна пĕлнĕ те питĕ тарăхса хĕрне ылтăн кимĕ çине питĕрсе тинĕсе ярать. Икĕ паттăр пăхатир — Пăлхарпа Сăвар — кимме асăрхаççĕ. «Ку кимĕ мана пулать», — тет Пăлхар. «Кимĕ çинче мĕн пурри мана пулать», — тет Сăварĕ.

Сăвар селĕм пикене качча илет. Лешĕ ăна питĕ йышлă ача çуратса парать. Çапла çав Сăвар йăхĕнчен пулса кайнă та чăваш халăхĕ, тет халап.

Атăлçи Пăлхарпа мăнкул-тутарсем хушшинчи хаяр вăрçăсенче тата Ылтăн Урта саманинче сăвар-пăлхарсен 4Ÿ5 пайĕ пĕтнĕ тесе шутлаççĕ хăшпĕр тĕпчевçĕсем. Çак синкерсем пулман пулсан тата каярах, Хусан ханлăхĕ йĕркеленсен уйрăмах, чылай сăвар тутара тухман пулсан, паянхи чăвашсен хисепĕ 10 миллионран та кая мар пулма пултарнă текенсем те пур.

Ислам тĕнне Пăлхар патшалăхĕнче 921 çултах йышăнма пуçланă. Ун чухнехи Пăлхар патши Эльмуш (Алмуш) вăл вăхăтри вăйлă Багдад халифачĕпе çывăхланма тĕв тăвать. Атăл тăрăхне Багдад элчисемпе, ытти ислам миссионерĕсемпе пĕрле килнĕ посольство секретарĕ, Ахмед ибн Фадлан дипломат хăй курса çÿренисем çинчен çырса пынисенче çапларах сыпăк пур: «Елтĕпер мана каларĕ: «Ман ятпа хутба (проповедь) калама мĕнле май пур-ши?» — терĕ. Эпĕ каларăм: «Сан ятупа аçу ятне каласа», — терĕм. Вăл каларĕ: «Анчах та ман атте тĕрĕс тĕне ĕненекен çын пулман, манăн та минбар (мечĕтри кĕлĕ каламалли вырăн (кафедра) çинчен ун ятне асăнас килмест, эпĕ те унччен ют тĕнпе пурăннă, манăн хамăн ятăма асăнтарас килмест, мĕншĕн тесен мана ят параканĕ çак тĕне тытакан çын пулман. Ман хуçа, тĕрĕс тĕне тытакансен пуçлăхĕ, мĕн ятлă?» — терĕ. Эпĕ каларăм: «Джафар», — терĕм. Вăл каларĕ: «Мана ун ятне илме юрать-и?» — терĕ. Эпĕ каларăм: «Юрать», — терĕм. Вăл каларĕ: «Апла, эппин, эпĕ хама Джафар тесе, аттене Абдаллах тесе ят хутăм ĕнтĕ, кун пирки хатиба (кĕлĕ калакана) пĕлтерме хуш», — терĕ. Эпĕ çапла турăм та, хатиб ун ячĕпе хутба калама пуçларĕ: «Эй, Аллах! Хăвăн чуруна, Джафара, Абдаллах ывăлне, пăлхарсен пуçлăхне упраса усра!» — терĕ» («Революцичченхи чăваш литератури» кĕнекерен, 1 т., 35-36 стр., Шупашкар, 1984,

Вăл саманара Пăлхар патшалăхĕшĕн ислам тĕнне йышăнни, тен, вырăнлах та пулнă. Ку тĕн вĕсене çав тапхăрти тĕнче йĕркеленĕвĕнче хăйсен вырăнне çирĕплетме, перссемпе арабсен чылай çÿлĕрех шайра шутланнă культурин, наукин вăйăмĕпе маларах аталанма пулăшнă. Çапах та каярахпа пысăк сиенпе çаврăнса туха пуçланă теме пулать ислам тĕнне йышăнни. Сăварсем хăвăрт тутарланса кайнă. Чăваш, çармăс, ирçе-мăкшă çыннишĕн «мусульман тĕнне йышăнни» «тутара тухниех» пулнă. Ислама йышăнсанах тăван чĕлхине маннă, наци çипуçне улăштарнă, авалхи йăла-йĕркесене пăрахăçланă, çынпа çын хушшинчи хутшăнусем те тĕпренех урăхланнă. Пĕтĕмпех «тутарланнă». «Мухаммеданство йышăннă чăваш хăйне чăваш тесе шутлама та, тăван чĕлхипе сăмахлама та намăсланать, хăйне тутар тесе палăртать. «Эпĕ чувашенин, урăхла каласан, язычник мар, эпĕ — татарин, тĕрĕс тĕне ĕненекен», шутлать вăл», — çырать 1885 çулта Санкт-Петербургра «Естественная история племен и народов» кĕнеке пичетлесе кăларнă Фр. Гельвельда.

Пĕтĕм халăх пуç-мимине çапла, çав таранах — хăйĕн йăхĕшĕн намăсланмалăхах, хăйĕн чăн ятне манăçа кăлармалăхах минретме пултарнă вĕт-ха! Мĕн тĕрлĕ синкерлĕх витĕр тухнă паянхи чăваш. Пĕр тесен, чи харсăр, хастар, пултаруллă, ăс-хакăллă, ăс-тăнлă пайĕсĕр тăрса юлнă халăх ушкăнĕшĕн пурнăçне мĕнле те пулин тăсас тени шухăш-туйăмне парăнтарнă, çук çĕрте кăштах та пулин çăлăнăç тупас тетернĕ пулĕ.

Сăвар-пăлхар халăхĕ хăйĕн этникăлла тĕнĕшĕн чылай хур курма тивнĕ. Пирĕн несĕлсен йăли-йĕркине, культурине ăнланман кÿршĕ халăхсем вĕсене «язычниксем» тесе хурланă. Çав тĕн сăвар-пăлхарсен пурнăçне çутçанталăкпа, тĕнчепе килĕшÿллĕн, çырлахуллăн кĕвĕлентерсе йĕркелесе пыракан çирĕп тытăм пулнине ăнланман, ăнкарман е юриех ним вырăнне хуман. Чиркÿ таврашĕнче, литературинче «язычество», «язычник» терминсене «погань, свинья, нечисть» сăмахсен синонимĕ пек усă курнă. Куçран мăшкăлланă.

«Чăваш» сăмах пĕлтерĕшне В.И. Далĕн «Толковый словарь живого великорусского языка» словарĕнче тупма пулать (1882, 4 т.): ;;Чуваша;; (В.И.Даль çапла çырать) — «твр, пск — ;;чуварыка;; смл. об. — неопрятный человек. Чувашь-чувашь, так скликают свиней: чух-чух, чушь-чушь. Всякий калмык Ивань Ивановичь, а чувашинь Василий Иванычь».

Тĕрĕссипе, пĕр-пĕр халăха кÿршĕ халăхсем темĕнле те чĕнме, ят хума пултараççĕ, халăхăн чăн ятĕнчен пач урăхла. Грек, араб, славян авторĕсем, сăвар-пăлхар чĕлхине пĕлменскерсем, халăхăн чăн ятне уйăрса илмелле мар та пăсса çырма пултарнă. Г.И.Комиссаров «чуваш» (чăваш,чăаш) сăмаха чĕлхе йĕркипе ăнлантарма çук, пĕлтерĕшĕ паллă мар тесе çырать.

Ĕлĕк чăвашсене вырăссем Василий Иванович тенĕ. «Василий Иванч» чăвашшăн тутара «кнеç» тениех. Вениамин Пуцек-Григорович иеромонах, чăвашсене христианство тĕнне йышăнтарма янăскер, вĕсене кĕтĕвĕ-кĕтĕвĕпе шыва кĕртсе пурне те Василий ят парать, Иван Афанасьев диакон кашни çынни таран Василий Иванович туса хурать.

1941 çулта нимĕçсем Сĕвет Союзĕ çине тапăннине мăнкул-тутарсем Хĕвелтухăç Европăна тискеррĕн пырса кĕнипех танлаштарма пулать. Ахăртнех, çак синкерлĕ вăхăтра совет халăхĕн пĕрлĕхне тата та çирĕплетес тĕллевпех ун чухнехи коммунистсен партийĕн Тĕп комитечĕ (вăл çĕршыва ертсе пыракан тĕп орган пулнă) 1944 çулхи августăн 9-мĕшĕнче «Тутар партии организацийĕнчи лару-тăру тата массăллă-политика тата идеологи ĕçхĕлне тата та лайăхлатмалли мерăсем çинчен» тата тепĕр икĕ уйăхранах октябрĕн 6-мĕшĕнче вырăнти парти обкомĕ «Тутар наукăпа тĕпчев институчĕн ĕçхĕлĕнчи йăнăшсемпе çитменлĕхсем çинчен» ятарлă йышăнусем туса тутар халăх историне мăнкул-тутарсен Ылтăн Уртипе çыхăнтарма чарнă. И.Л. Измайлов историк «Родина» журналта (1997, 3-4 №) пичетленнĕ «Идегеево побоище» статьинче çапла çырать: «Çапла пĕр сехет хушшинчех Улус Джучи, унăн халăхĕ, культури, патшалăх деятелĕсем манăçа тухрĕç, тутарсем хăйсен çĕрĕнчех нимле йăх-несĕлсĕр космополитсем пулса тăчĕç. Улус Джучи историне пăрахăçланă хыççăн тăрса юлнă пушăлăха «вырăнти пăлхар тымарĕсемпе» тултарма йышăнчĕç. Наука енчен çакна СССР Наукăсен Академийĕн Хусанти филиалĕпе СССР НА философипе истори уйрăмĕ пĕрле ирттерекен наука сессийĕнче (1946 ç., апрель, 25-26) çирĕплетме палăртрĕç. Тухса калаçнă историксем, архиологсем, тюркологсемпе антропологсем пурте пĕр шухăшлăн пулса хальхи тутарсене Атăлçи пăлхар тăхăмĕсем, Ылтăн Уртана тутар халăхĕн историйĕнчи айккинчи пулăм пек çеç теме йышăнас терĕç».

Ку нимле наукăлла мар, таса политика йышăнăвĕ пулнă. М.Н.Тихомиров академик тутар халăх историне Ылтăн Уртаран уйăрма çукки, СССР Наука Академийĕн член-корреспонденчĕ С.Е.Малов наука пăлхарсен тÿрĕ тăхăмĕ чăвашсем çеç пулнине çирĕплетни çинчен каланине сесси шута илмен.

«Ылтăн Урта, — çырать Б.Г.Фахрудтинов, — пĕтĕм тутар халăхĕн, унăн Ылтăн Уртан историлле территорийĕ пулса тăнă тем пысăкăш анлăхĕнче халăх пек чăмăртаннă мĕнпур этнографи ушкăнĕсен вăтам ĕмĕрсенчи пĕр пĕрлĕхлĕ патшалăхĕ... Казахсен е узбексен патшалăхĕ çеç пулман... Çак патшалăхăн историйĕ, чĕлхи, культури — тутар халăх историйĕ, унăн чĕлхи, тутар культури» («Татарстан», 1992, 4№, 57 стр.)

Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн халăхĕпе килсе кĕнĕ Урта йăхĕсене пĕр-пĕринпе пăтраштармасăр уйăрса тăракан тĕп паллă вăл — тĕн. Этнотĕне тытса пыракансене çăваçсем тенĕ. Тепĕр майлă каласан, чÿклекенсем, Киремете парне кÿрекенсем пĕлтерĕшпе. Хăшпĕр тĕпчевçĕсен шучĕпе кăпчаксем «çăваç» тенине халăх ячĕ пек йышăннă, хăйсен кăпчак (тутар) чĕлхи манер «чăваш» тесерех каланă пулать, ылтăн уртаçăсене — «пăсăрман» (бесермен) (арабла — «муслимин»). Анчах та «чÿклекен» тени этноним пулма пултараймасть. Тепĕр авторсем «чăваш» термин «çăва» сăмахран пулса кайнă теме те пăхаççĕ. Хальхи тури чăвашсем (вирьялсем) масара çапла калаççĕ. Çапла, çармăссем чăвашсене «суасла мари» (суас çыннисем) теççĕ. Анчах та, манн шутпа, «суас» — «çăва» хушшинче нимĕнле çыхăну та çук. Паллă вырăс çыннисем — Н.И.Ашмаринпа И.Н.Смирнов ученăйсем марисем хăйсен кÿршисене — сăвар-пăлхарсене — хăйсен манер «сувасла мари» — сувас çыннисем тесе каланине тахçанах ĕнентерсе çирĕплетнĕ. «С» «р» сасса, «р» «с» сасса куçма пултарни чĕлхе саккунĕсемпе килĕшÿллĕ: «Хусан» — «хуран», «кайрĕ» — «кайса» тата ытти те.

Сăвар-пăлхар культурине эпир аван пĕлетпĕр тесе калама çук, мĕншĕн тесен ăна паянхи кунччен те тĕплĕн, анлăн тĕпчемен. Пирĕн мĕнпур пĕлÿ те Атăлçи Пăлхар патшалăхне ислам тĕнне сарас тĕллевпе килсе çÿренĕ араб миссионерĕсем тата хăшпĕр çулçÿревçĕ çырса хăварнинчен кăна. Хальхи тĕпчевсем – ытларах хăрах енлĕ. Тутарсем хăйсене пăлхар йăхĕн тăсăмĕсем тесе йышăннă май, вĕсем ăна «хăйсенлетнĕн» туйăнать. Археологи материалĕсем çитменни те авалхи сăвар-пăлхарсен культурине, вĕсен искусство пултарулăхне, ăсталăхне, илемлĕх туйăмĕн аталанăвĕпе шайне туллин хаклама кăткăслатать. Çавăнпа упранса юлнă, тупăннă кашни япалан хакĕ пысăк. Кашни пĕр вĕсем культура пĕлтерĕшлĕ çеç мар, историлле пĕлÿ те пулса тăраççĕ.

Хальхи вăхăтра музейсенче тата уйрăм çынсен коллекцийĕнче упранакан искусство пурлăхĕнчен пире, паллах, ытларах Пăлхар патшалăхĕ йĕркеленнĕ, чăмăртаннă, çирĕпленнĕ тапхăрсенчи (10 — 13 ĕмĕр пуçламăшĕ) искусство япалисем кăсăклантарма тивĕç, мĕншĕн тесен вĕсем малтанхи сăвар-пăлхарсем çинчен чăн пĕлÿ параççĕ, каярахпа, пăлхарсем ислам тĕнне куçнă май, вĕсем улшăннă, пĕлтерĕшĕ те урăхланнă.

Пăлхар патшалăхĕ Атăл тăрăхне куçса килсе никĕсленнĕ хыççăнах кĕске вăхăт хушшинчех промышленность (вăл тапхăрти шайри, паллах) вăйлă аталаннă çĕршыв пулса тăрать. Тимĕр шăратасси, бронзăпа ĕçлесси, пир-авăр, тимĕрç ĕçĕсем, тăм савăт-сапа тăвасси уйрăмах ăнăçлă пулса пынă. Ал ĕç-хĕлĕ çавнашкал хăвăрттăн аталанни суту-илÿ хистевĕпе те çыхăннă. Мĕншĕн тесен Атăлçи Пăлхар Çурçĕрпе Кăнтăр енсен суту-илÿ тытăмĕнче чи тĕппи пулса тăрать, хăйĕнпе кÿршĕ халăхсене, вăл шутра вырăссене те, суту ĕçне сарма, аслă тĕнчене тухма алăк уçса панă. Алĕç ăстисем хушшинче ювелирсем уйрăмăн палăрса тăнă. Атăлçи Пăлхар ăстисем пекки вăл вăхăтра таврара пулман. Вĕсем ку ремеслан пĕтĕм вăрттăнлăхне, техникине пĕлнĕ, ылтăн, кĕмĕл, бронза эрешсем тунă чухне тĕлĕнсе каймалла пултаруллă пулнă.

Эрешсен, вĕсем илем кÿрсе тăнисĕр пуçне, тата тепĕр пĕлтерĕшĕ пулнă, вĕсем амулет, талисман вырăнне пулнă. Упранса юлнă амулет-сыхлавçăсем (оберег) сăвар-пăлхарсен тĕнĕ-ĕненĕвĕ çинчен нумай пĕлтерме пултараççĕ. Вĕсен тĕшмĕшлĕхĕ çинчен. Сăвар-пăлхарсем çутçанталăк вăйне, пĕлтерĕшне ĕненсе, пысăка хурса пурăннă халăх. Вĕсен тĕнĕ — çутçанталăк тĕнĕ. Пурнăç пулăмĕсене, чун тăрăмне çутçанталăкпа çыхăнтарнă. Амулет-талисмансем, ытти çавнашкал тĕшмĕш япалисем хăйсене çутçанталăкăн усал вăйĕсенчен, пулăмĕсенчен, тĕнчен хаярлăхĕнчен, киревсĕрлĕхĕнчен упрасса ĕненнĕ, çавăнпа вĕсене чун парса хитрен, селĕм ăсталама, хăйсем çине нумайрах çакма тăрăшнă.

Амулетсен йышĕ тĕрлĕрен пулнă: ярапа, алка хурăмлисем те, тенкĕсем те, шăрçасем те. Чылай чухне амулет вырăнне чĕрчун шăммине, мăйракине, шăлне, шапа хуранне, хуртпуççине усă курнă. Тата ытти те.

Ку ÿкерчĕкре — аваллăхран упранса юлнă шăмă алка. Ăна çара ÿт çинче çакса çÿренĕ е çывăрнă çĕре çакса хунă. Кунашкал амулетсен пĕлтерĕшĕ хуçине тĕрлĕ усал-тĕселтен сыхласа тăрасси тата телей кÿресси пулнă. Ромб евĕрлĕхĕ йăх, халăх, ăру пĕрлĕхне, çирĕплĕхне кăтартакан символ. Историксем çирĕплетнĕ тăрăх, кунашкал алкасене (сыхлăшсене) йăх пуçĕсем е çар çыннисем çакса çÿренĕ. Тĕсерех пăхсан амулет çинче ухă йĕппин йĕрне асăрхама пулать, ахăртнех, хăйне çакса çÿренĕ çынна вилĕмрен те хăтарнă вăл.

Сăвар-пăлхарсен амулечĕсем, тĕрĕри пекех, геометри хурăмлă. Вĕсем кĕтеслĕ. 13 — 14 ĕмĕрсенче Вăтам Атăл тăрăхĕ кăпчаксен нумай йышлă йăхĕсемпе тулса ларнă хыççăн (мăнкул-тутарсем Атăлçи Пăлхар патшалăхне çĕнсе илнĕ хыççăн) вырăнти халăхăн çи-пуçĕ, унпа пĕрлех, паллах, эреш-илем япалисем те тĕпренех улшăнни палăрать. Ислам тĕнĕ çынна, чĕрчунсене, кайăк-кĕшĕке ÿкерме чарать, сăвар-пăлхарсен те вăл вăхăтри саманаран упранса юлнă сыхлăшĕсемпе эрешĕсенче унашкал ÿкерчĕксем сахал тĕл пулаççĕ, унччен анлăн усă курнă геометри хурăмĕсем те (виçкĕтеслĕхсем, тÿрĕ йĕрсем, руна çырулăхне аса илтерекен паллăсем т.ыт.те) çухалаççĕ. Вĕсен вырăнне араб çырăвне аса илтерекен явăнчăк йĕрсем йышлăланаççĕ.

Сăвар-пăлхарсен хĕрарăм çипуçĕ, эреш-тĕрĕшĕ — чăн-чăн искусство. Вăл пирĕн мăн асанне-кукамайсем илеме мĕнле хакланине, юратнине, тахçан авал пирĕн халăх пурнăçĕ çавăнăçпа, уявпа, мул-пурлăхпа тулли пулнине палăртать. Сăвар-пăлхар хĕрарăмĕн туй тумĕ 15 килограма яхăн туртать. Таса кĕмĕл тенки çеç 5 кило ытла. Ахальтен калаççĕ-им чăваш тумне пуçласа куракансем: «Ку — патша тумĕ». Унсăр пуçне, паллах, çав çипуç, эреш, илем япали пирĕн тăхăмсен пиншер çул тăршшĕнче йĕркеленнĕ тĕнче ăнланăвне, пĕлĕвне, упраса пурăнаççĕ.

Пирĕн тĕрĕ — çыруллă, вăл руна çырăвне çывăххине палăртаççĕ тĕпчевçĕсем. Унра пирĕн халăх мĕнле пулса кайнин историйĕ, кунçулĕ, философийĕ.

Кашни халăхăнах хăйĕн ытларах сума сăвакан чĕрчун пур. Инди çыннисем, калăпăр, ĕнене сăваплă выльăх теççĕ, тĕрĕк халăхĕсем хăйсене кашкăрпа танлаштараççĕ, вырăссем — упапа. Хальхи чăвашсен унашкал чĕрчун хăшĕ-ши? Мĕн тотем (сăваплă чĕрчун) пулса тăрать? Халĕ тÿрех пат татса калама та кăткăсрах, анчах авалхи сăвар-пăлхарсен чи хаклă, хисеплĕ выльăхĕ вăкăр пулнă.

Вăкăр сăнарĕ сăвар-пăлхар этносĕн символикине Хĕвелтухăç мифологийĕнчен кĕнĕ. Азири, Кавказ тăвăсен тепĕр енчи тата Хура тинĕс таврашĕнчи выльăх-чĕрлĕх ĕрчетсе пурăннă халăхсен халап-сăмахлăхĕнче вăкăр пĕлтерĕшлĕ сăнар пулса тăрать. Египет халăхĕ ăна Хĕвел туррăн сăнарĕ тесе шутланă, авалхи шумерсем çутçанталăк вăйĕсен хăвачĕпе танлаштарнă. Ю.Д.Петухов тĕпчевçĕ çырнă тăрăх, шумерсем пирĕн эрăчченхи 3 пин çул каяллах Велес туррине — вăкăра пуç çапнă. Кăна тăм сапăт-сапа çине вăкăр-вол пуçлă, ураллă çынсене ÿкерни те çирĕплетет. Кавказ леш ен, Хура тинĕс тавраш халăхĕсем вăкăр ĕçченлĕхе, ăратлăха, чăтăмлăха тата çине тăраслăха сăнарлать тесе шутланă.

Савирсен «вăкăрĕ» тотем палли пулнă. «Тараватлăха» кăтартни — ку уйрăмах сăваплă ритуал пулни çинчен каланă, «хĕр» — çарçăсене астаракан сăнар, «хуран» — пĕрлĕлĕх символĕ.

Çутçанталăк тĕнĕпе пурăнакансен, Н.И.Ашмарин çырнă тăрăх, «вăкăр учук» йăла пулнă: «çимĕк иртсен çинçе умĕн халăхпа пысăк чÿк тăваççĕ, «вăкăрпа учук» тесе чÿклеççĕ. Авалхи çынсем ăна çĕртме уйăхĕнче ирттернĕ». Авалхи çынсем тенине сăвар-пăлхарсем тесе ăнланмалла-тăр. Сăвар-пăлхарсен вăкăр сăнарне 18 ĕмĕрти арçын çулăкĕн — пулас кĕрÿ туя кайнă чухне каçанĕ хыçне хулпуççисенчен çакса янă ик кĕтесĕнчен çурмаран хутлатса виç кĕтеслĕ тунă тутăрăн тĕрĕллĕ хĕррисенче те, 16 — 19 ĕмĕрсенчи кĕмĕл укçасенчен ăсталанă «алма» эрешре те курма пулать. Шурă металлран тунă ку вăкăра историксем 10 — 13 ĕмĕрхисемех тесе шутлаççĕ.

Элĕк тăрăхĕнчи Е.П.Антипова кил-йышĕнче 19 ĕмĕрти çÿлкем упранать. Унта та вăкăр сăнарĕ пур.

Ăстаçă, паллах, çынна куллен кирлĕ япала тума, хăйĕн ĕç-хĕлĕн уссине курасшăн тăрăшать. Ытларах çын ыйтăвне (заказне) тивĕçтерсе ĕçлет. Çапах та тепĕр чухне чун илем те çуратма хистет пуль, вара чăн-чăн искусство произведенийĕсем çуралаççĕ, ыттисене тĕлĕнтереççĕ вĕсем, килентереççĕ, ĕмĕрсене юлаççĕ. Ăçтаçăна заказ паракан çыншăн та куллен кирлĕ япаласемсĕр пуçне хăй хăш йăхран тухнине асра тытмалăх асăрхаттарса тăракан япаласем е çавнашкал ытти палăрăмлă, пĕлтерĕшлĕ япаласем хаклă пулĕ, вара вăл, калăпăр, йăх палли тутарать. Е чир-чĕртен, усал-тĕселтен, инкек-синкекрен упрама, сыхлама — амулет, сыхлăш, талисман, тĕрлĕ эреш-мереш... — тата ытти те.

Сăвар-пăлхарсем хăйсен историллĕ кунçулне сăваплăн асра тытса, ăс-хакăлне ламран лама парса, аваллăхран килнĕ йăли-йĕркине, тĕн-ĕненĕвне çирĕп тытса пурăннă халăх пулнă. Уйрăмах мăсăльмана куçман сăварсем. Чунне сутман вĕсем, хăйсен историне асран кăларса пăрахман, манма тăрăшман.

Сăвар-пăлхарсенчен тăрса юлнă эреш, сыхлав япалисенче (амулет, сыхлăш тата ыт. те) вăкăрпа пĕрлех лаша (ут) сăнарĕ те тăтăш тĕл пулать. Ку, паллах, пирĕн йăх-несĕлсен сĕм аваллăхĕпе çыхăннă. Тĕпчевçĕсем палăртнă тăрăх, лашана сăнарлани халăхăн историйĕ çеçен хирсенче те çырăннине пĕлтерет. Е инçет çĕрсене вăрçăпа çÿренине.

Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн тапхăрĕнче хатĕрленĕ кĕмĕл, бронза эреш япалисенче лашасене час-часах мăшăррăн кăтартни тĕл пулать. Пуçĕсене вĕсем пĕр-пĕрин енне пăрнă. Е пачах тĕрлĕ еннелле.

Лашасене çакнашкал мăшăррăн кăтартнине тĕпчевçĕсем питĕ авалхи, тĕпрен илсен сарман-алансен (осетинсен), мифологийĕпе çыхăнтараççĕ. Пысăк историре сарматсем, каярах алансем хăйсен учĕсемпе питĕ палăрса юлнă. Хăйсен саманинче вĕсен утлă çарĕсене ятарласа вăрçăсенче çапăçма илсе кайнă. Çарăçăсем хăюллă пулнисĕр пуçне вĕсен учĕсем ытти лашасенчен вăрăмрах ураллă пулнă, тăшман çине кĕрсе кайма та шикленсе тăман. Хальхи чăваш чĕлхинче «юлан ут» сăмах та вĕсемпех çыхăнма пултарнă.

Сăвар-пăлхарсем хăйсен несĕлĕсем пурăннă тăрăхсенчи символикăпа анлăн усă курнă. Ку вăл вĕсем хăйсен историне, культурине асра тытнине, ăс-хакăлне кÿршĕ халăхсен, тĕнче ăс-хакăлĕпе пуянлатма тăрăшнине аван кăтартать.

Хăш-пĕр тĕпчевçĕсем Атăлçи Пăлхарта ытларах сас паракан, шавлă эреш япалисем ăсталама тăрăшнине палăртаççĕ: алка, ярапа, тĕрлĕ çаккисем, тенкĕсем... Вĕсем утнă чухне чăнкăртатаççĕ, сасă, шав параççĕ. Пĕр енчен, ку питĕ кĕвĕллĕ, К.В.Иванов «Нарспи» поэмăра сăнарланă пек: «Утса-утса пынă чух, чăнкăртатаç тенкисем». Тепĕр енчен, чăнкăртатнин, сас тунин хăйĕн психологи пĕлтерĕшĕ пур: çак шăв-шав усал-тĕселе, чир-чĕре, инкек-синкеке хăратса ярать, хуçине явăçма памасть. Уйрăмах каçхи вăхăтра. Çавăнпа çапла пĕтĕмлетÿ тума пулать: çак алка, çакки, тенкĕ таврашĕ илем, эреш япали шутланнинчен ытларах амулет, сыхлăш вырăнне пулнă-тăр, çавăнпа вĕсене ытларах çакма тăрăшнă. Сăвар-пăлхарсем хăйсем çине çакмалли япаласене ытларах кĕмĕлтен ăсталама тăрăшнă. Ахăртнех çакăн хăйĕн сăлтавĕ пур: вĕсем кĕмĕлĕн медицина вăйне пĕлнĕ пулмалла. Халĕ кĕмĕлĕн сиплевлĕ вăйĕ пирки нумай çыраççĕ, шыва та кĕмĕл чиксе тасатаççĕ, святтуйлатаççĕ.

Капăрлату эрешĕсем геометри хурăмлă, вĕсем ытларах чух — кĕтеслĕ. Сăвар-пăлхарсен кĕтесĕсем сăнарлă, пĕлтерĕшлĕ. Вĕсем, хăш-пĕр тĕпчевçĕсем çырнă тăрăх, тĕнче енĕсене пĕлтереççĕ е ытти урăх ăнлава. Кашни алка, çакки «вуланать». «Тимĕр шапа» — эппин «нумай çул пурăнаслăх», «ĕмĕрлĕх» пĕлтерĕшлĕ тата ыт. те. Сăвар-пăлхарсен ĕненĕвĕпе, бронза е шăмă турасен «ют куç» вăйне сирсе ярас хăват пур, çÿçе пĕр-пĕр чĕрчун кĕлеткипе илемлетнĕ турапа турасан, нимле «пăсни-ăншăрт» айăп кÿреймест. Бронзăпа эрешленĕ тĕкĕрсем тĕрлĕ тавран сыхланă, вăрçăннă мăшăрсене пĕрлештернĕ, киле кăмăллă хутшăнусене тавăрнă.

Несĕлсен пин çул каялли çак ăнланăвĕсене паянхи ăспа хакласа айванла тĕшмĕшлĕх теме те пултаратпăр. Çапах та хамăр паянхи кун та çав тĕшмĕшех ĕненетпĕр. Капăрланасси те çавах, пин çул каяллилех ылтăн-кĕмĕл айне путатпăр, хамăр çине темтепĕр çакатпăр. Анчах нимле пĕлтерĕше шута илместпĕр. Пирĕн хамăрăн тĕллев — курăр: эпĕ мĕнлерех пурлăхлă, муллă, пурнăçа ăнтарнă çын. Пин çул авалхисен те пулнă пулĕ чунра кăштах курнăçланни, анчах кашни пĕр алкан, масмакăн, хушпу-туьян хăйĕн асам вăйĕ пуррине пĕлнĕ пирĕн мăн асатте-асанне, çав вăя ĕненнĕ. Ĕненÿ пулнă! Ĕненĕвĕн вăйĕ пур.

Аслă Пăлхарта ислам мăнкул-тутарсем çĕнсе иличченех патшалăхăн тĕп тĕнĕ евĕрех пулса тăма пуçланă. Вăл уйрăмах çав тапхăрти интелигенципе элита хушшинче анлăн сарăлнă, хура халăх ăна сивленĕ, йышăнасшăнах пулман. Сăварсен йышлă ушкăнĕ хирĕç пулни çинчен Ибн Фадлан араб та асăнать. Ылтăн уртан ирсĕр пусмăрĕ пуçлансассăн вара хăйсен авалхи ĕненĕвне сутнă чылай сăвар-пăлхар Атăл урлă Анат Сĕвепе Çавал тăрăхне каçса тарса хăйсен малтанхи этника тĕннех таврăнать. Атăлăн сылтăм енче маларах тĕпленнĕ сăварсемпе пăлхарсем Хусан тутарĕсем пек кăпчак культурипе ислам тĕнĕн витĕмне ытлах лекмен, вĕсем хăйсен çутçанталăк тĕннех пуç çапнă, йăли-йĕркине улăштарман, халăхăн авалтан килекен ăс-хакăлĕпе идеологине тĕпе хывса пурнăç тума тăрăшнă.

Шăпах çакă — хăйĕн этника культурин канонĕсене çирĕп тытса пыни — сăвар-пăлхар халăхне этнос пек упранса юлма, 13 — 16 ĕмĕрсенче патшалăхне мăнкул-кăпчаксем аркатса-çаратса, ял-хулисене çĕрпе танлаштарса хăварнине, каярах Хусан ханлăхне туса хунă хыççăн ислам питĕ хĕсĕрленине пăхмасăрах кунçулне тăсма май панă. Тата та каярахри питĕ йывăр саманасене те чăтса ирттерме пултарнă пирĕн йăх-несĕлсем.

Сăвар-пăлхарсем çĕре «ама» тенĕ. Ама — мĕнпур чĕрĕ чуна, çутçанталăка пурнăç панă анне. Хĕвел, вĕсен шучĕпе — атте. «Хĕвел ашшĕ» тенĕ сăмахçаврăнăш упранса юлнă. Вăл Турра пĕлтернĕ. Çуркунне Хĕвелпе Çĕр хушшинче юрату пуçланать. Хĕвел пайăркисем çĕр ăшне шаларах та шаларах кĕрсе пыраççĕ, хăйсен ăшшипе ăшăтаççĕ. Çапла Çĕр_Ама пĕтĕçленет, вара кĕçех тĕнче ешерсе тытăнать. Çапла пулса иртет чăн-чăн кĕтрет — асамлăх. Пĕр тесен, кулленхи пулăм çеç темелле, наука ăнлантарнă пек — фотосинтез. Анчах чĕрĕ пурнăç çуралать. Эппин Çĕр — Анне — чĕрĕ, Хĕвел — Атте — чĕрĕ.

Авалхи сăварсем çĕр çинче тĕнче мĕнле пулса кайнине хăйсем майлă ăнланнă. Вĕсем Хĕвеле пурнăç кÿрекен (тăвакан) чи аслă хăват тенĕ. Çавăнпа ăна Турă вырăнне хурса хакланă, ăна пуç çапнă. Кун çинчен 7-мĕш ĕмĕрти сăварсен этнотĕнĕ çинчен эрмен монахĕ Моисей Каганкатваци çырса кăтарни пур («Агвансен историйĕ»). Хĕвел амулечĕсем пĕтĕм каканачĕпех сарăлнă. Каганкатваци асăрханă тăрăх, сăварсем ытларах хĕвелĕн ылтăнран е кĕмĕлтен ăсталанă сăнарне çакса çÿреме кăмăлларах панă.

Сăварсем Вăтам Атăл тăрăхне куçса килсе хăйсен кнеçлĕхĕн тĕп хулине (ялне) хĕвел хурмăллă тунă. А.А.Хайдаров тĕпчевçĕ Сăвар хулине «Хĕвел хулипе» танлаштарать. Сăвара тепĕр май Шэмсуар тенĕ. Ку «йăлтăр çутă хĕвел пек» тени пулать, çыннисене вара «хĕвеле пуç таякансем» тенĕ.

Сăвар-пăлхарсем çĕр çинчи пурнăç уçлăхпа, тÿпепе тачă çыхăнура пулнине, хĕвел-уйăх-çăлтăрсенчен нумай килнине çирĕп ĕненнĕ. Вĕсем уçлăха та, тÿпене те чĕрĕ тĕнче тесе шутланă, çутçанталăка Турă вырăнне хунă.

Чир-чĕртен, усалтан, тĕрлĕ инкек-синкекрен сыхланса çакса çÿренĕ япаласенче уçлăх тĕнчин паллисем пайтах тĕл пулаççĕ. Хĕвел символĕн тĕсĕсем тĕрлĕ, чи палли — хĕрес. Ахăртнех, хĕрес тĕнчери пур халăхăн культуринче те сĕм-авалтан сыхлавăн символĕ пулса тăрать. Хĕрес христианство самани пуçланиччен чылай маларах пулнă. Хĕвел сăнарĕсем йышлă пайăркаллă кустăрмана аса илтереççĕ. Е варринче пăнчăллă ромба (тайăк тăваткал). Вĕсем паянхи кун та астрономипе астрологи симоволикинче анлă сарăлнă. Варринче тăватă пайăркаллă (хĕреслĕ) кустăрма евĕр паллă тухатуллă асам хăватлă шутланать. Шăмăран ăсталанă эреш-тĕрĕшсенче тăтăш тĕл пулакан ункă вĕçсĕрлĕхе пĕлтерет — пурнăç, тĕнче вĕçсĕрлĕхĕ.

Хĕвелĕн кустăрма евĕрлĕ символĕсен йышне пайăркасен вĕçĕсем кукăр хĕрес те кĕрет — свастика. Нимĕç фашисчĕсем ăна хăйсен эмблеми туса хурса чыссăрлатнă, пĕлтерĕшне çухаттарнă, анчах вăл питĕ авалхи символ шутланать, чылай халăхăн культуринче — хĕвел, вĕçсĕрлĕх пали. Тĕрлĕ вăхăтра ăнăçÿ символĕ те пулнă свастика. Тÿпе тăрăх кусса çÿресе каçа куна куçаракан хĕвел символĕ пулса вăл пурнăç чĕрĕлĕвне, тулăхлăха пĕлтернĕ. Хĕресĕн кукăр вĕçĕсен вара кашнин хăйĕн ăнлавĕ пур: пĕри — çил, тепри — çумăр, ыттисем — вут-çулăмпа çиçĕм. Çавăнпа свастикăна фашизм эмблеми пек çеç йышăнма пăрахмалла, ăна ирсĕрсем чыссăрлатнинчен тасатса унăн хăйĕн ĕлĕк-авалхи пĕлтерĕшне тавăрмалла. Пĕр кăсăк пулăм: Нарăс революцийĕ хыççăн вăхăтлăх правительство 1917 çулта свастикăпа усă курма пуçланă, ăна 1922 çулчченех халăхра анлă çÿренĕ хут укçа çине ÿкернĕ.

Хĕвелĕн тăтăш тĕл пулакан символĕсенчен тепри — ултă е сакăр вĕçлĕ çăлтăр. Ю.Д.Петухов ăна Авалхи Египет символики, шумерссеннипе пĕр тесе шутлать. Ăна вĕсем чи пирвайхи халăхран, «суперэтносран» — руссенчен илнĕ имĕш. Ю.Д.Петухов тĕрĕсех мар, ку ултă-сакăр вĕçлĕ паллăсем тĕнчери чылай этносăн пулнă, вĕсем Хĕвеле пурнăçпа тулăхлăх, çутă, пĕрремĕш вут-çулăм палли-сăнарĕ тесе палăртнă.

Çак символика пĕтĕмпех чăваш тĕрринче пур. Вирьял тĕрĕ ăстисем çамка çинее çыхмалли масмаксенче сакăр вĕçлĕ хĕвеле сăнарланă, авланакан яшăн туй çипуçĕн 18 ĕмĕртен упранса юлнă çулăкĕн хĕррипе свастикăсем курăнаççĕ, анатри чăвашсен кĕскĕ орнаменчĕ «уйăх карти» ятлă. Н.И.Ашмарин, авалхи çынсем каласа хăварнине шута илсе, «кĕскĕн тĕрĕ ÿкерчĕкĕнче пурнăç паракан хĕвеле кăтартнă тесе палăртать.

Хĕрарăм, Çĕр-Анне пекех, — пурнăç паракан. Ăна та, Çĕр-Анне майлах, тĕрлĕ усал-тĕселрен, инкек-синкекрен сыхланă, упранă, çав тĕллевпе кĕпин кăкăр умне хĕвел сăнарне тĕрленĕ.Хĕвеле пурнăç паракан турă пек курса авалхи çынсем хĕвел амулечĕсем çакса çÿренĕ. Иосиф Копця, 18 ĕмĕрте чăвашсене тĕпченĕскер, сăвар хĕрĕсем кăкăр çине кĕмĕлтен шăратнă хĕвел сăнĕ çакса çÿреççĕ тесе çырать. Пуянраххисем вара — ылтăн амулетсемех, вĕсене укçаран ăсталанă.

Хĕрарăмсен авалхи çипуçĕнчи тÿпе çутисен (уйăх, хĕвел, çăлтăр) символики халăх сăмахлăхĕнче те анлă палăрса юлнă. Хăш-пĕр тĕслĕх çеç. «Пÿрт тăрринче кĕрчĕллĕ кĕскĕ выртать» тупмалли юмахра «кĕскĕ» уйăха çăлтăра пĕлтерет. Туй юрринче хĕрарăм çипуçне тÿпе йăлкăшĕсемпе танлаштарнă:

Пуçăм тулли хушпум пур:

Уйăх карти пултăр-и?

Авăм тулли çут кĕмĕл:

Уйăх çутти пултăр-и?

Уявра тăхăнакан хушпун пĕчĕк тенкисем хушшинче тăтăшах хĕрес ÿкернĕ тăрăхла çавракарах кĕмĕл таттисем тĕл пулаççĕ. Тĕпчевçĕсен шучĕпе, вĕсем — Тĕнче символĕ. П.В.Денисов историк авалхи чăвашсем Тĕнчен тăватă кĕтеслĕ символне чÿк тума пĕçернĕ пашалусем çине те ÿкернĕ. Ку йăла халĕ те упранать пулас: çăкăра кăмакана хывнă май хĕреспе паллă тăваççĕ.

Хĕрсен 10 — 13 ĕмĕрсенчи çипуçĕнчен çакнашкал кăкăр ум упранса юлнă. Вăл шÿлкеме евĕрлĕ, анчах унăн вĕçĕсене пĕрлештернĕ. Уйăха аса илтерет. Йĕри-тавра хĕррине виç кĕтеслĕхсем тĕрлесе тухнă. Шÿлкемере виç кĕтеслĕхсем ту-сăрта (Ту), çаврашкасем — хĕвеле (Ра) палăртаççĕ. Кăкăр ум варри вара пушă. Вăл — Тĕнче (Уçлăх). Китай халăхĕн ăнланăвĕпе «тьень» _ тÿпе, «тьенци» — тÿпери хăват (çут çанталăк). Авалхи египтянинсем вĕç-хĕррисĕрлĕхĕн хуçине «тем» тесе чĕннĕ. Д.Ф.Мадуров тĕпчевçĕ шучĕпе, «Турă» сăмах Авалхи Египетсен хĕвел туррин ячĕпе — Ра тата сăвар-пăлхарсен «ту» сăмахĕпе пулса кайнă.

Виçĕ кĕтеслĕх тăрринче — çаврашка. Ку тĕнчене туса яракан Хăватăн вырăнĕ. Вăл — Хĕвел. Виç кĕтеслĕх — ту. Сăвар-пăлхарсен çак тĕнчекурăмĕ авалхи вăхăтра вĕсен пурнăçĕ, тĕнĕ тусемпе çыхăннине пĕлтерет. Эппин, кăнтăр енчи çĕр-шывсемпе.

Христианствăчченхи тĕн-ĕненÿре чи пĕлтерĕшлисенчен пĕри амалăх пулнă. Сăвар-пăлхарсен ăнланăвĕпе çутçанталăкри мĕнпур япала амаран пулса кайнă. Унсăр нимĕнле аталану та çук. А.Фукс тĕпчевçĕ 19 ĕмĕрти чăваш тĕнĕпе пурнăç йăли-йĕркине çырса кăтартнă май çапла палăртнă: «...чувашенин не может иметь понятия о происхождении вещей, не придав своим божествам мать, т.е., по-нашему, природу».

Чăвашăн (сăварăн) «шÿлкеме» сăмахĕ «ама» сăмахранах пулса кайнă. Ăна урăхла «ама» е «çеçтенкĕ» (шăвăç тенкĕ) теççĕ.

Шÿлкемене, тĕпрен илсен, ама варрине вырнаçтараççĕ. Авалхи халăх ăнланăвĕпе, усал сывлăшран упрама тивĕç амулетсене, хĕрессене чун пурăнакан тĕле çакнă.

Д.Ф.Мадуров тĕпчевçĕ каланă тăрăх, Мускавра Тухăç халăхĕсен музейĕнче шăмăран касса ăсталанă сăварсен амине питĕ çывăх алка упранать. Ăна Казахстанра 10 — 11 ĕмĕрсенчи Джигербент хулаш таврашĕнче тупнă пулать. Унашкал эреш пирĕн эрăчченхи 3-мĕш ĕмĕрти Месопотамире те пулни паллă. Ку эрешсем пирĕншĕн мĕншĕн пĕлтерĕшлĕ? Пурин те вĕсен, сăвар-пăлхарсен амисен пекех, виç кĕтеслĕх варринче — виçшер ункă.

Чылай халăх культуринче этеме Турă майлă — виç кĕтеслĕх хурăмлă сăнарлаççĕ. Çын виçĕ пайран тăрать: ÿт-кĕлетке, ăс, чун. Çак виç кĕтеслĕх символĕсем 13 ĕмĕрти пăлхар укçисенче, 10 — 13 çĕр çуллăхсенчи эреш-тĕрĕшсенче тăтăш тĕл пулаççĕ. Атăлçи Пăлхарта шÿлкемесене, тĕпрен илсен, сăварсемпе финн-угор йăхĕсем çаксене çÿренĕ. Вăтам ĕмĕр тапрăхĕнче кÿршĕллĕ пурăннă çак халăхсен чылай йăли-йĕрки пĕр евĕрлĕрех пулнă. Ку ытларах вĕсем мусульман тĕнĕпе мар, çутçанталăка пуç тайса пурăннăран килнĕ. Сăвар-пăлхарсен шÿлкеми Çÿлти Турă символĕ пек шутланнă, этника тĕнĕ ун чухне Атăлçи Пăлхарăн патшалăх йышăннă тĕнсенчен пĕри пулнă. Калас пулать, сăвар-пăлхарсем хăйсен пурнăçне халăх тĕнĕпе йĕркелесе-майлаштарса пынă. Ислама элита пуç çапнă. Вăл вăхăтра, паллах, хальхи «толерант» сăмаха чухламан, анчах тĕнсен килĕшĕвĕ пулнă. Атăлçи Пăлхарта мечĕтсемпе юнашарах христиан чиркĕвĕсем тÿпенелле кармашнă, зороастризмпа тотемизм та анлăн сарăлнă, «бряхма ĕненĕвĕ» те, святтуй çăлсемпе таса хурăн катисем те пулнă.

Сăвар-пăлхарсем Атăл тăрăхне куçса килнĕ малтанхи тапхăртах кĕлĕ вырăнĕсем йĕркелеме пуçланă. Киремет — Иранпа Вăтам Азире вăл вăхăтра анлă сарăлнă зороастра тĕнĕн культ сооруженийĕсен — «çутçанталăк» храмĕсен йышĕнченех. Çут çанталăкăн тăватă енне шута илсе ăна та тăватă енлă тунă. Киреметсене çырмара, уйра е вăрманта вырнаçтарнă. Йĕри-тавра хÿме тытнă. Виçĕ енче — хĕвел тухăçпа анăç тата çурçĕр енче — хапхасем пулнă. Вĕсен кашнин хăйĕн тĕллĕнлĕхĕ пулнă: çурçĕр енчи хапхаран шыв кÿрсе килнĕ, хĕвел анăç енчи — халăх валли, тухăç хапхинчен чÿклеме суйласа илнĕ выльăха илсе кĕнĕ. «Чÿк» йăли çинчен литературăра нумай ăнлантарса çырса кăтартнă. Чÿке, тĕпрен илсен, йăх-ратнепе те, ял-йышпа та, тепĕр чух темиçе ял пĕрлешсе те ирттернĕ. Ыран чÿк тенĕ кун ятарласа мунча кĕрсе тасалнă, таса çипуç тăхăннă. Чÿке чыслăн та чăнласа тунă. Ăна ирттерме тĕплĕн хатĕрленнĕ. Пурте пĕрле пуçтарăнса тухăçалла пăхса кĕл тунă. Иккĕмĕш хут кĕлле чÿк апачĕ умĕче ирттернĕ. Уйрăм хурансенче пĕçернĕ пăтăпа ашне валеçнĕ хыççăн, алла çăкăр татăкĕпе аш тытса, виççĕмĕш хут кĕл тунă. Чÿк выльăхĕн (вăл ытларах чух шурă вăкăр е лаша пулнă, сурăх та пуснă, е хурпа кăвакал) шăммине çунтарнă, тирне, тепĕр чух пуç шăммине те, киремет йывăçĕ çине çакнă. Сăвар-пăлхарсем чÿксемпе кĕлĕсене, тĕпрен илсен, ырă турăсен ячĕпе ирттернĕ, вĕсене тав тунă, вĕсенчен ыйтнă. Чÿксене ирттересси çĕр ĕçĕн тапхăрĕсемпе е çутçанталăк пулăмĕсемпе çыхăннă: тырпул ăнса пултăр тесе е ăнăçлă тухăçшăн, çĕнĕ тырпула йĕркеллĕ пуçтарса кĕртме пулăшнăшăн (авăн пăтти, сăра чÿклени т.ыт. те). Е питĕ вăрах типĕ çанталăк тăрсан, çумăр ыйтса çумăр чÿкне пуçтарăннă.

Пирĕн авалхи йăх-несĕлсем çут çанталăка пăхăнса пурăнакан халăх пулнă, çут çанталăка Турă вырăнне хунă, çавăнпа яланах çут çанталăкпа, тĕнчепе килĕшÿре пурăнма тăрăшнă. Эрмен монахĕн Моисей Каганкатвацин сăварсен тĕнĕ çинчен çырса хăварни пур. Вăл палăртнă тăрăх, сăварсен Турă ятлă турри уйрăмах чи пысăк хисепре, ăна пурнăç параканĕ, мĕнпур ырлăха кÿрекенĕ, ытти турăсен ашшĕ тесе шутлаççĕ. Вăл — «çутăпа тÿпе турри» — Çÿлти Турă, тĕнчене (унта çут çанталăк та, этем хăй те кĕрет) кĕвĕлентерсе тăракан Хăват. Сăварсен тĕнĕ авалхи йăх-несĕлĕсене тата çут çанталăка сăваплассине çав тери пысăка хуракан тĕн пулнă. Çĕре, шыва, йывăç-курăка, тÿпене (уйăха, хĕвеле, çăлтăра) пуç çапнă. Атăл тăрăхне куçса килсен те йăли-йĕркине улăштарман, вăл çиччĕмĕш ĕмĕрсенче Çурçĕр Кавказра пурăннă йăх-несĕлĕсеннипе пĕрешкелех юлнă. Каярахпа та, халăх тĕрлĕ сийсем çине пайланма тытăнсан та, патшалăх йĕркеленнĕ май пĕр турă пĕлтерĕшĕ (Çÿлти Турă) ытларах ÿссе пынă пулсан та, хăйсен çутçанталăкпа çыхăннă туррисене манман, вĕсене чысласа-сăвапласах пурăннă. Пирĕн йăх-несĕлсен ĕненĕвĕпе, çут çанталăкр мĕн пур, пурте вĕсем чĕрĕ, пурин те вĕсен чунĕ пур. Вĕсене Турă пурнăç панă, хăй чунне хывнă. Çавăнпа вĕсем çынпа пĕр танах. Çавăнпа вĕсемпе пĕр килĕшÿре пурăнмалла. Турă умĕнче эпир пурте тан.

Паянхи кун эпир урăх тĕне ĕненетпĕр, чунсене урăх кĕлĕсем каласа имлетпĕр, йăли-йĕркисем те пирĕн пач урăххисем. Çапах та авалхи сăвар-пăлхар йăх-несĕлсем çут çанталăка сăвапласа пурăнни пирте пурăнать, упранса юлнă. Эпир çаплах çĕр ĕçĕпе аппаланма килĕштеретпĕр, хамăр алăпа туса илнĕ çимĕç чуншăн ыттисенчен техĕмлĕрех пек туйăнать. Эпир çут çанталăк илемне курма-асăрхама пăрахман, илеме тата та нумайлатма, ăна чуна хывма тăрăшатпăр. Ахальтен-им Шупашкара аякран килен-каян хула симĕс пулнинчен, йывăç-курăк нумаййинчен, балкон çинче те пулин чечек çитĕнтернинчен, подьезд умĕсем йывăç-курăкпа ешерсе ларнинчен тĕлĕнеççĕ. Пирте пĕрех çут çанталăк ачи пурăнать, эпир авалхи йăхташăмăрсем пекех çут çанталăка чĕрĕ пек, чунлă пек куратпăр, хаклатпăр. Çут çанталăк хăй те вара пире чунлă туса тăрать.

Владимир Алмантай

Тăван Атăл — 2010 ç. —  4-7 №№.

Сувар. —  2011 ç. — Пуш, 04 - утă, 01 (9, 10, 11, 15, 19, 23, 26 №№).

Источник: Chuvash.org