Кĕнекисем — куç умĕнче‚ ячĕ — халăх асĕнче

Авăркас районĕнчи Чăваш Хурамалĕнче В.В.Николаев академик пултарулăхне халалланă Пĕтĕм Раççейри наукăпа практика конференцийĕ иртесси пирки «Урал сасси» пĕлтернĕччĕ ĕнтĕ‚ конференципе çыхăннă уйрăм статьясем те пичетлесе кăларнăччĕ. Халĕ  вăл çÿллĕ шайра иртрĕ тесе çирĕплетсех калама пултаратпăр.

«Кунĕ кăмăлĕ пекех ырă»

Февралĕн 11-мĕшĕ. Паллă ентешĕмĕр çуралнă кун. Çанталăк лăпкă.

«Кунĕ паян Василий Васильевич кăмăлĕ пекех ырă» тенине те пĕрре мар илтме тÿр килчĕ конференцие пухăннисем хушшинче. Килме вара вĕсем çывăхри ялсенчен çеç мар‚ Пишпÿлек‚ Гафури‚ Кармаскалă тата чăвашсем пурăнакан ытти районтан‚ Ĕпхÿ‚ Çтерлĕ‚ Салават‚ Ишимбай‚ Пелепей хулисенчен‚ çавăн пекех Çĕпĕр енчен‚ Шупашкар‚ Самар‚ Эрĕнпур хулисенчен те çитнĕ. Вĕсен хушшинче Василий Васильевичпа пĕрле ĕçленĕ юлташĕсем‚ мăшăрĕпе хĕрĕсем‚ хурăнташ-тăванĕсем‚ ăсчахсемпе çыравçăсем‚ журналистсем‚ вĕренекенсемпе вĕрентекенсем‚ çаплах паллă ентешĕмĕрĕн пултарулăхне сума суса килнĕ чăвашсем те пулчĕç. Çук‚ чăвашсем çеç мар‚ пушкăртсемпе тутарсем‚ вырăссем те çитнĕ паллă чăваш ăсчахне‚ çыравçине хисеп тума‚ унăн тĕрлĕ енлĕ пултарулăхĕпе паллашма.

Куравсем

Конференцин малтанхи пайĕ шкулта иртрĕ. Унта ĕçлекенсем‚ вĕренекенсем хаклă хăнасене кĕтсе илме тĕплĕн хатĕрленни алăк урлă каçсанах палăрчĕ. Иккĕмĕш хутра В.Николаев пурнăçĕпе тата ĕçĕ-хĕлĕпе паллаштаракан стендсем вырнаçтарса тухнă‚ кунтах унăн кĕнекисен‚ пултарулăхĕ çинчен çырнă хаçатсемпе журналсен выставкине тунă. Унта «Урал сасси» хаçат страницисене те курма пулчĕ. Çапла‚ Пушкăртстан чăвашĕсен хаçачĕ ентешĕмĕр çинчен чылай çырчĕ‚ унăн кашни кĕнекипех вулакана вăхăтра паллаштарма тăрăшрĕ. Ал ĕç ăстисен пултарулăхĕ те пăхса савăнмалăх пур: хушпу‚ тухья‚ сурпан таврашĕсемпе ытарма çук тĕрĕ те чĕнтĕр‚ тĕрлĕрен çи-пуç таврашĕ. Курав валли конференцие хутшăнакансем хăйсем те экспонатсем илсе килнĕ. Акă‚ Кебеç шкулĕнче вăй хуракан педагогика наукисен кандидачĕ Лариса Дмитриевна Васильева илсе килнĕ экспонатсем хăйсем пĕр сĕтел йышăнаççĕ.

Чăваш çи-пуç выставкипе паллашсан тÿрех В.В.Николаевăн «Чувашский костюм: от древности до современности» кĕнеки куç умне тухса тăрать. Хальхи вăхăтра хушпу-тухья‚ илемлĕ мăй çыххи‚ çи-пуç капăрлатмалли ытти илемлĕ япала ăсталама пултаракансем кашни ялтах пур темелле. Ку ĕçе шкулсенчи ал ĕç кружокĕсенче малашне тата та анлăрах туса пыма тытăнас шанчăк пур.

Шкулти таврапĕлÿ музейĕ те пуян. Кунта та паллă ентешĕмĕрĕн кун-çулĕпе‚ ĕçĕсемпе паллаштаракан экспонатсем сахал мар.

6 секци ĕçлерĕ

Шкулпа‚ музейпа‚ куравсемпе паллашнă хыççăн пухăннисем секцисем тăрăх саланчĕç. Пĕтĕмпе 6 секци ĕçлерĕ‚ вĕсене Çтерлĕрен‚ Ĕпхÿрен килнĕ ăсчахсем ертсе пычĕç. Мана Çтерлĕри З.Биишева ячĕллĕ патшалăх педагогика академийĕн преподавателĕ‚ филологи наукисен кандидачĕ Н.С.Карпова ертсе пынă секцире пулма тÿр килчĕ. Унта тăван тавралăх историйĕ‚ искусстви тата культури çинчен калаçрĕç. 10 вĕренекен сăмах илчĕ. Вĕсем пурте хăйсен доклачĕсене В.В.Николаев кĕнекисенче хускатнă  ыйтусемпе çыхăнтарнине палăртма кăмăллă.

Уйрăмах килĕшнĕ ĕçсене те палăртса хăварар. Чи малтан Пишпÿлек районĕнчи Кистенлĕ шкулĕн 11-мĕш класĕнче  вĕренекен Вера Шураськина  хăйĕн наука ертÿçи В.Н.Валиуллина пулăшнипе çырса хатĕрленĕ “Кистенлĕ таврашĕнчи топонимсем”  тĕпчевне асăнасшăн. Малтан вĕренекен ял хăçан тата еплерех пуçланса кайнипе паллаштарать. Паян кун унта 205 çуртра 615 çын пурăнни çинчен калать‚ вара ялти тата ун тавра вырнаçнă сăртсемпе çырмасен‚ çăл куçĕсен ячĕсем çине куçать. Пĕтĕмпе вăл 138 ят епле пулса кайнине тĕпчесе пĕлнĕ. Çавсенчен вуннăшĕ урам ячĕсем. Вĕсем ытларах чухне ку е тепĕр урам ăçта вырнаçнипе çыхăннине палăртать çамрăк тĕпчевçĕ: Анаткас‚ Турикас‚ Вăтакас тата ыт.те. Йăла-йĕркепе çыхăннă ятсенчен Чÿк çырмине асăнать. Ку вăл чăвашсем ĕлĕк-авал çеç мар‚ вăрах вăхăт хушши çумăр пулман чухне халĕ те чÿк ирттермелли вырăнпа çыхăннă. Вера хăйĕн тĕпчевĕнче 16 çăл куç ятне асăнать‚ вĕсенчен пиллĕкĕшĕ çын ячĕпе çыхăннă. Акă‚ Чамун çăлĕ. Кунта тахçан Чамун старик пурăннă. Вăл юмăç пулнă. Ун патне çынсем таврари ялсенчен те сипленме çÿренĕ. Пурне те пулăшма тăрăшнă Чамун старик. Килте кушак вырăнне çĕлен усранă имĕш. Ват çын çĕлен чĕлхине те пĕлнĕ тет.

Тăватă çăлăн ячĕ вĕсенчи шыв тутипе çыхăннă. Тутлă ятли те пур. Чашлама ята çав çăл сассине евĕрлесе каланă сăмахран илнĕ. Яманкÿл тени чăвашпа пушкăрт сăмахĕсенчен пулса кайнă тата ыт.те.

Кармаскалă районĕнчи Тинĕскÿл шкулĕн 11-мĕш  класĕнче вĕренекен Вероника Иванова хăйĕн тăван ялĕн‚ тăрăхĕн историне тĕпчессипе сахал мар тăрăшнă. Вăл ял хăçан тата мĕнле пуçланса кайнипе‚ ун ячĕн историйĕпе‚ паллă çынсемпе паллаштарчĕ. Тăван çĕршывăн аслă вăрçине 600 ытла çын хутшăннă‚ çавсенчен çурри ытла каялла таврăнман. Тинĕскÿлсем Совет Союзĕн Геройĕ ята тивĕçнĕ Г.С.Васильев ячĕпе тивĕçлипе мухтанма пултараççĕ. Ялти шкул умĕнче унăн палăкĕ те пур. Вероника хăй çырнă “Тăван ял” сăввине çĕкленÿллĕ кăмăлпа вуласа пани те вырăнлă пулчĕ‚ итлекенсене килĕшрĕ.

Авăркас тăрăхĕнчи Пишкайăн шкулĕн 11-мĕш  класĕнче вĕренекен Ольга Иванова тăван шкул историйĕпе‚ унтан вĕренсе тухнă паллă çынсемпе паллаштарчĕ. Ял ятне çĕкленĕ сахал мар çын пĕлÿ илнĕ 125 çул ытла хушшинче. Ял çыннисем Раççей шайĕнчи паллă чĕлхеçĕпе‚ филологи наукисен докторĕпе А.Н.Тихоновпа‚ Раççей çарĕн полковникĕпе В.Н.Самсоновпа тивĕçлипе мухтанаççĕ. Паян шкулта вĕренекенсемшĕн Василий Васильевич Николаев пурнăçĕпе пултарулăхĕ ырăран та ырă тĕслĕх. Хăйсен ялĕнчи 7 çул вĕренмелли шкул хыççăн вăл Пишкайăнра вĕреннĕ‚ вăтам шкул пĕтернине çирĕплетекен аттестата та шкул директорĕ В.Т.Зайкин панă. Тăван ялне килсен Василий Васильевич шкула кĕмесĕр‚ халĕ ăс пухакан ачасемпе тĕл пулмасăр‚ чунне уçса калаçмасăр кайман. Паянхи кун ырă-сывă пурăнакан Виктор Тимофеевич Хурамал ачи тăрăшса вĕренни çинчен сахал мар каласа панă. Шкула пырсан халĕ те ун ятне асăнмасăр хăвармасть.

Конференцин пленарлă пайĕ

Секцисен ĕçĕ вĕçленнĕ тата апатланнă хыççăн пурте ялти Культура керменне çул тытрĕç. Çакна асăнни вырăнлă пулĕ тетĕп: ăна чăн-чăн Культура çурчĕн сăн-сăпатне парассине Василий Васильевич тăрăшнипе тата пулăшнипе туса ирттернĕ. Кунта “Çĕр çинчи ырă йĕр” сăн ÿкерчĕксен куравĕпе паллашнă хыççăн хăнасем пысăк зала пуçтарăнчĕç. Пĕр пушă вырăн та юлмарĕ унта.

Конференцин пленарлă ларăвне йĕркелÿ комитечĕн председателĕ‚ Авăркас район Канашĕн секретарĕ Владимир Исаевич Федоров уçрĕ‚ конференцие Пушкăртстанри хуласемпе районсенчен‚ çаплах Раççей Федерацийĕн тĕрлĕ регионĕнчен 250 ытла çын килнине пĕлтерчĕ‚ тухăçлă ĕçлеме сунчĕ‚ район администрацийĕн пуçлăхне М.Б.Ишемгулова сăмах пачĕ.

- Пирĕн Авăркас районĕ талантсемпе пуян‚ – терĕ Марат Баязитович. – Вĕсем хушшинче обществăпа патшалăх деятелĕсем‚ ученăйсемпе врачсем‚ пултаруллă ертÿçĕсем‚ писательсемпе поэтсем‚ артистсемпе композиторсем те пур. Чылайăшĕн ятне республикăпа унăн тулашĕнче те пĕлеççĕ. Тĕрлĕ наци çыннисем туслă пурăнаççĕ‚ алла-аллăн тытăнса ĕçлеççĕ‚ аслисен йăли-йĕркисене‚ культурине малалла аталантараççĕ.  Василий Васильевич Николаев – пирĕн районăн Хисеплĕ гражданинĕ. Çак чыса вăл район экономикине аталантарма пулăшнипе тивĕçрĕ. Финанс енчен йывăр килнĕ çулсенче ку питĕ вырăнлă пулчĕ.

Малалла администраци пуçлăхĕ конференцие хутшăнакансене ĕçре ăнăçу‚ пултарулăх сунчĕ.

ПР Вĕрентÿ министерствин наци вĕрентĕвĕн уйрăмĕн пуçлăхĕ Р.А.Кузбекова республикăра тĕрлĕ халăх ачисене вĕрентес ĕç епле пурнăçа кĕрсе пыни пирки каларĕ‚ ытларах чăваш шкулĕсем çинче чарăнса тăчĕ‚ пултаруллă шкулсемпе вĕрентекенсен ячĕсене асăнчĕ‚ çав шутра Чăваш Хурамал шкулне те лайăх енчен палăртрĕ.

Трибуна умĕнче – истори ăслăлăхĕсен докторĕ‚ Чăваш патшалăх гуманитари институчĕн наука енĕпе ĕçлекен тĕп сотрудникĕ‚ историпе культурологи тĕпчевĕсен К.В.Иванов ячĕллĕ фонд директорĕ В.П.Иванов. Вăл‚ В.В. Николаевпа юнашар сахал мар ĕçленĕскер‚ ăсчахăн пурнăçĕпе пултарулăхĕ çинчен доклад турĕ‚ уйрăмах тăван халăхăмăрăн аваллăхне тĕпчессипе çыхăннă ĕçсем çинче чарăнса тăчĕ. Вĕсен шутĕнче ăсчахăн тăван ялĕ – Чăваш Хурамалĕ – çинчен çырнă ĕçсене ăшшăн асăнчĕ. Чăнах та‚ 1999-2003 çулсенче Василий Васильевич  М.Х.Сафин таврапĕлÿçĕпе пĕрле Чăваш Хурамалĕ çинчен виçĕ томпа “История возникновения и развития деревни Чувашские Карамалы. Генеалогическое древо первопереселенца Никиты Авдокима” лайăх илемлетнĕ кĕнекесем кăларнă. Пĕр йăх-несĕл тымарне çакăн пек тарăннăн тĕпчесе çырнă ĕç чăвашсен те‚ Атăл тăрăхĕнчи ытти халăхсен те халиччен пулман. Ăсчахăн‚ çыравçăн ытти кĕнекисемпе те паллаштарчĕ Виталий Петрович. 2010 çулхи сентябрь уйăхĕн 15-мĕшĕнче Шупашкарта Атăл хĕрринче академикăн Еленăпа Светлана хĕрĕсем тăрăшнипе тата Чăваш наци конгресĕпе К.В.Иванов ячĕллĕ фонд пулăшнипе В.В.Николаевăн бюстне уçни çинчен хаваспах хыпарларĕ. 2008 çулта К.В.Иванов ячĕллĕ фонд В.В.Николаев ячĕллĕ преми те йĕркеленĕ. Ăна ăсчах çуралнă кун виçĕ номинаци тăрăх параççĕ.

В.В. Николаев академик премин лауреачĕсем: В.П. Алмантай‚ М.Ф. Карягина, Ю.Х. Леонтьев.Виталий Петрович халиччен çак премие тивĕçнисен хушамачĕсене асăннă хыççăн кăçалхи лауреатсене те хаваспах пĕлтерчĕ. Акă вĕсем: В.П. Алмантай (Шупашкар)‚ М.Ф. Карягина (Шупашкар) тата Ю.Х. Леонтьев (Чăваш Хурамалĕ). Вĕсем пурте çак сумлă премие В. В. Николаев академик пултарулăхне тĕпченĕшĕн‚ пропагандăланăшăн‚ унăн ĕçне малалла туса пынăшăн тивĕçнĕ. Залри халăх Николаев академик ячĕллĕ премин çĕнĕ лауреачĕсене тăвăллăн алă çупса саламларĕ.

Сăмах тухса каласси‚ вĕренекенсен доклачĕсене итлесси малалла пычĕ.  Пушкăртстан чăвашĕсен Канаш ĕçтăвкомĕн председателĕн çумĕ Л. И.Мурманская Василий Васильевич Пушкăртстана килмессерен Ĕпхÿ чăвашĕсемпе тĕл пулмасăр кайманни‚ кирлĕ чухне пулăшу пани çинчен ăшшăн аса илчĕ. Чăваш Республикин Пушкăртстанри полномочиллĕ представителĕ‚ И.Н.Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕн Çтерлĕри представительствин директорĕ Г.З.Орлов та В. В.Николаевпа час-час тĕл пулса калаçни‚ çав тĕл пулусем ăна кулленхи ĕçре усăллă пулни‚ нихçан манми асра юлни çинчен пĕлтерчĕ.

Пленарлă ларура вĕренекенсенчен Чăваш Хурамал шкулĕнчи 9-мĕш класс ачи Юрий Никитин хăйĕн ял историне халалланă докладне вуларĕ.  Çаплах Чăваш наци конгресĕн президенчĕн Пушкăртстанри полномочиллĕ представителĕ Ю.П.Михайлов‚ Çтерлĕри педакадемин тутар-чăваш факультечĕн деканĕ И.С.Насипов профессор тата ыттисем конференцие хутшăннисене саламланипе пĕрлех В.В.Николаев академикăн ăслăлăхпа литературăри ĕçĕсем пирки ăшă сăмах чылай каларĕç. Çĕпĕр тăрăхĕнчи чăвашсен саламне Тюмень чăвашĕсен “Тăван” пĕрлĕхĕн ертÿçи В.Н.Логинов çитерчĕ.

Çĕнтерÿçĕсене – парнесем

Акă‚ шкул ачисен наукăпа тĕпчев ĕçĕсене хаклас тата çĕнтерÿçĕсене палăртас вăхăт та çитрĕ. 14 вĕренекен ĕçне лайăххисен шутне кĕртнĕ‚ вĕсенчен тăваттăшне çĕнтерÿçĕсем тесе йышăннă. В. В. Николаев академик вулавĕсен çĕнтерÿçисем: Авăркас районĕнчи Юламанти шкулта 10-мĕш класра вĕренекен О.Федорова (наука ертÿçи Ю.Федорова)‚ Кармаскалă районĕнчи Йăмранти вăтам шкулта 9-мĕш класра вĕренекен Е. Иванова (наука ертÿçи Г.Е.Петрова)‚ Авăркас районĕнчи Чăваш Хурамалĕнчи шкулта 9-мĕш класра вĕренекен Ю.Никитин (наука ертÿçи Ю.Х.Леонтьев) тата Пишпÿлек районĕнчи Кистенлĕ шкулĕнче 11-мĕш класра вĕренекен В.Шураськина (наука ертÿçи В.Н.Валиуллина). Вĕсене пурне те йĕркелÿ комитечĕ дипломсемпе палăртрĕ‚ В.В.Николаев хĕрĕ Елена Васильевна кĕнекесем парнелерĕ. Вунă вĕренекен призер пулчĕ. Вĕсене те йĕркелÿ комитечĕ дипломсем парса чысларĕ. Наука ертÿçисене те Хисеп хучĕсемпе хавхалантарчĕç.

Чĕререн тухнă тав сăмахĕсем

Наукăпа практика конференцийĕ вĕçленес умĕн Василий Васильевичăн хĕрĕ Елена Васильевна районпа ял администрацийĕсене‚ ПР чăвашĕсен Канаш ĕçтăвкомне‚ ПР Чăваш культура пĕрлĕхне‚ Чăваш Хурамал шкулĕн вĕрентекенĕсемпе вĕренекенĕсене‚ ял çыннисене‚ тĕрлĕ тăрăхран килнĕ хăнасене‚ çаплах В.В.Николаев вулавĕсене хутшăннисене пурне те ашшĕн ĕçĕсене пысăка хурса хакланăшăн‚ унпа мăнаçланнăшăн‚ ятне тата та çĕклессишĕн тăрăшнăшăн чĕререн тав турĕ. Малашне те çапла пуласса шанса тăнине пĕлтерчĕ.

Юлашкинчен…

В.Николаев вулавĕсем иртрĕç‚ унта хутшăннисем конференцин ĕçĕпе кăмăллă пулнине хаваспах пĕлтерчĕç. Çакăн евĕр форум çитес вăхăтра 2014 çулта (академик 75 çул тултарнă тĕле) иртĕ.

Юлашкинчен çакна та асăнмалла: конференцие  йĕркелекенсем асăннă мероприятие  маларах ярса  панă статьясене пуçтарса “Николаевские чтения-2011”  ятлă  250 ытла питлĕ кĕнеке кăларма та пултарнă. Çапла‚ тăрăшсан тума пулатех çав. Конференцие хутшăннисене вырăнти‚ Пишкайăнри‚ Наумкинри хăйпултарулăх артисчĕсем тата Çтерлĕри З.Биишева ячĕллĕ педакадемин“Савни” эстрада ансамблĕ юрă-ташăпа савăнтарчĕç.

А.САВЕЛЬЕВ.
Авăркас районĕ‚ Чăваш Хурамалĕ.
Ю. МИХАЙЛОВ ĕçĕсем.

Урас сасси. — 2011 ç. — Нарăс, 24.