Юпа — ас тăвăм уйăхĕ

Чул юпа

Юпа уйăхĕ несĕлĕмĕрсемшĕн сăваплă шутланнă. Урăх тĕнчене ăсаннă чи çывăх çыннисен вил тăприсене тасатса тирпейленĕ, ун çине лартнă вăхăтлăх паллăсене юпасемпе улăштарнă.

Мĕншĕн аса илтĕм-ха çакăн пирки? Унашкалли халĕ пулас çук, эпир текех тĕрлĕ турра ĕненекенсем мар — тейĕç вулавçăсем.

Телее, аваллăха пуç таякансем, йăхташсен çул çыравĕпе, шăпипе, кун-çулĕпе кăсăкланакансем те пур-ха пирĕн хушăмăрта. Çавăн пек хастарсен вăйĕпе Елчĕк районĕнчи Хĕрлĕçыр ялĕ çывăхĕнче «Кив масар» археологи палăкĕ уçăлчĕ.

Владимир Иванов-Алмантай Хĕрлĕçырта çуралса ÿснĕ, Хусан патшалăх университечĕн географи факультетне пĕтернĕ. Тăван тăрăхпа, культурăпа, паллă ентешсемпе, аваллăхпа кăсăкланать. Виçĕ çул каялла унăн пĕрремĕш кĕнеки — «Сувары — предки чувашей» — кун çути курнă. Пĕлтĕр вара çак шухăша «Кто мы — суваро-булгары или чуваши?» кăларăмра малалла тăснă.

Алмантай йăхĕ 400 çул каялла Хĕрлĕçыр ялне пуçарса янисенчен пĕри теççĕ. Харсăр та хăюллă çынсем тухнă çак кăкран. Иртнĕ ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче чылайăшне кулак тесе ссылкăна янă, кил-çуртсăр, выльăх-чĕрлĕхсĕр хăварнă. Апла пулин те Алмантайсем кăк, аваллăх тымарне татман. Владимир Иванов ав çак ялăн XVII-XVIII ĕмĕрсенчи еткерне — масар пулнă вырăнти чул юпасене — çĕнĕрен вырнаçтарса лартнă.

Юпа çинчи араб çырулăхĕпе пурнăçланă сăмахсене çĕнĕ чул çине ЧР тава тивĕçлĕ художникĕ Николай Балтаев куçарнă. Ăна çавăн пекех халăхăн авалхи эрешĕсемпе илемлетнĕ.

«Кив масар» археологи палăкне иртнĕ эрне кун уçрĕç. Хăнасене культура çурчĕ умĕнче ялти сумлă çынсем çăкăр-тăварпа, кăпăклă сăрапа кĕтсе илчĕç.

Акă çак таса вырăн. Ĕмĕрсем иртнĕ май вил тăприсем тикĕсленнĕ, тахçанах çерем курăкĕпе витĕннĕ. Анчах халăх ас тăвăмĕ упранса юлнă.

Владимир Щербаков, вĕрентÿçĕ-пенсионер:

- Владимир Иванов историпе, тăван ял шăпипе кăсăкланни савăнтарать. Унăн ашшĕ те паллă тавра пĕлÿçĕччĕ. Вăл хăйсен йăх «йывăçне» хатĕрленĕччĕ, ял, шкул, колхоз историне çырса пынă. Халĕ унăн ывăлĕ Хĕрлĕçырпа çыхăннă кĕнекесем кăларать, аваллăха «тусан айне» тума памасть.

Ял-йыш кăмăллă.Мария Касирина, ялти сумлă ватă:

- Ялта халĕ 30 кил çеç. Ăна пуçарса янисем улттăн пулнă теççĕ. Вĕсем ун чухне чăваш тĕнĕпе пурăннă, чÿк тунă, 70 ытла турăран тата çÿлти турăран вăй, ырлăх, сывлăх ыйтнă.

Эпĕ ас тăвасса — кивĕ масарта виçĕ чул юпа пурччĕ. Вĕсем çине араб сас паллийĕсемпе çырнăччĕ. Вăрçă умĕн вĕсене вата-вата Елчĕкпе Канаш хушшинче тăвакан çул çине турттарса кайрĕç.

Виталий Иванов, истори ăслăлăхĕсен докторĕ, К.В.Иванов ячĕллĕ историпе культурологи тĕпчевĕсен фончĕн директорĕ:

- Авалхи чăвашсем араб çырулăхĕпе усă курни паллă. Ют çĕр-шыв тĕпчевçисем, сăмахран, венгрсен паллă тюркологĕ Месарош, чăвашсен йăхĕсем хăй вăхăтĕнче ислам тĕнĕ витĕр тухнине палăртса хăварнă. Халăх историйĕ вăрăм, кăткăс, унăн вĕçĕ-хĕрри çук.

Владимир Иванов-Алмантай пек пуçаруллă çынсем пурри чăвашлăха, аваллăха сыхласа хăварас шанчăка сÿнме памасть, çитĕнекен ăрăва хамăрăн йăла-йĕркене хисеплеме хистет.

Пархатарлă ĕç пуçаруçисем — Владимир Иванов /сылтăмри/, Николай Балтаев.Николай Балтаев, ÿнерçĕ:

- Çирĕм çул каялла пуçăннă ĕçе ăнăçлă вĕçлеме ырăсем пулăшрĕç, вĕсене ырăпа асăнатпăр.

Пулăшакан нумай пулчĕ, пысăк ĕçе нимелле тума çăмăл.

Евгений Михайлов, Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕн археологи пайĕн пуçлăхĕ:

- 1927 çулта Хĕрлĕçырти кивĕ масара Петр Ефименко археолог ертсе килнĕ ушкăн тĕпченĕ, ун пирки ăслăлăх ĕçĕсем çырнă. Асăннă масар пирки Чăваш энциклопедийĕнче те асăнса хăварнă. Çĕр-çĕр çул каялла тăнă юпасем вырăнне çĕннисене лартни — пысăк чыс.

Антонина александрова, Елчĕк район администрацийĕн культура тата информатика пайĕн пуçлăхĕ:

- Çакăн пек сăваплă вырăнсене чĕртсе тăратнăшăн ентешĕмĕре Владимир Иванова район администрацийĕн пуçлăхĕ Николай Миллин Тав çырăвĕпе чыс турĕ.

Елчĕк тăрăхĕнче сăваплă кĕтессем татах пур. Шел те, хăшĕсем манăçа тухса пыраççĕ. Владимир Николаевич пек хастарсем ытларах кирлĕ, вара ĕç-пуç ку енĕпе тухăçлăрах пулĕччĕ.

Надежда СМИРНОВА.

Хыпар. — 2011 ç. — Юпа, 26 (208 №).