Тусай ялне — 600 çул

Хăйĕн историне пĕлмен халăхăн пуласлăхĕ çук

Çитес çул Упи ял тăрăхне кĕрекен Тусай ялне никĕсленĕренпе 600 çул çитет. Çак пысăк датăна хатĕрленсе ирттерес тĕлĕшпе ял тăрăхĕнче йĕркелÿ комитечĕ туса хунă. Унăн икĕ ларăвĕ иртнĕ те ĕнтĕ. Йĕркелÿ комитечĕн йышне ĕçпе вăрçă ветеранне, тавра пĕлÿçĕне, Тусай ялĕнче çуралса ÿснĕ М. П. Прохорова та кĕртнĕ. Михаил Прохорович тăван ялĕн историйĕ пирки райхаçата материал сĕнчĕ. Эпир унпа вулакана паллашма сĕнетпĕр.

Эпир ăçтан тата камсем?

XVI ĕмĕр варринче Хаяр Йăван патша вăхăтĕнче (1551ç.) чăвашсем вырăс патшалăхĕпе пĕрлешеççĕ. Çав вăхăтран пуçласа чăвашсем хушшинче Христос тĕнне сарма тытăнаççĕ. Чăвашсен мĕн авалтан хăйсен тĕнĕ пулнă. Вĕсем хăйсен туррисене ĕненсе чысланă. Çавăнпа Христос тĕнне йышăнасшăн пулман. Анчах влаçпа пупсем пĕтĕм вăйне хурса ĕçлеççĕ. Çынсене вăйпа хăратса, хĕне-хĕне шыва кĕртеççĕ.

Çак вăхăтран пуçласа çуралакан ачасене вырăс ячĕсене пама тытăнаççĕ. Чăвашсен авалхи ячĕсем майĕпен манăçа тухаççĕ. Çĕнĕ ятсене нумаях шыраса тăман. Ытларах Йăван е Ваçли ятсене панă. Çакăн хыççăн чăвашсене пурне те «Василий Иванович» е «Хăйĕн йăх-несĕлне пĕлмен Йăван» (Иван, не помнящий родства) тесе мăшкăлласа чĕнме тытăнаççĕ. Тивĕçлĕ-ши чăваш халăхĕ çак сăмахсене илтме?

Чăваш халăхĕн хăйĕн историйĕ пур. Вăл питĕ пуян. Пĕр пин çул çеç мар, 2—3 пин çул маларах пуçланса кайнă. Эпĕ кунта çав истори çинчен чарăнса тăрас тĕллев лартмастăп. Вăл урăх çĕрте калаçмалли ыйту.

IX ĕмĕр вĕçĕнче пуçласа XIII ĕмĕр пуçламăшĕччен Чулман Атăлпа (Камапа) Атăл юхан шывĕсем пĕрлешнĕ вырăн тавралла, хальхи Самарăпа Ульяновск облаçĕсен, Пенза облаçĕн хĕвел тухăç пайĕ, Тутарстанăн кăнтăр енчи, Чăваш Енĕн кăнтăр хĕвел тухăç пайĕнчи çĕрсем çинче Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ сарăлса выртнă. Вăл пĕтĕмĕшле илсен, хальхи Польшăпа танлашнă.

Патшалăх Кама юхан шывĕ Вăтам Атăлпа пĕрлешнĕ çĕрте вырнаçнă пирки унта суту-илÿ вăйлă аталаннă. Ку çĕр-шывăн тĕп хулинче Вăтам Азирен, Персирен, Арменирен, Азербайджанран, Византирен, вырăс çĕрĕсенчен тата таçти-таçти çĕр-шывсенчен килнĕ усламçăсене курма пулнă. Кунти пасарсенче ылтăн, кĕмĕл, тăхлан, янтарь, хурçăпа тимĕр, хĕç-пăшал, Китай пурçăнĕ, пăхăртан тунă тĕкĕрсем, шăрçа, кăнтăрта ÿсекен тĕрлĕ çимĕçпе çурçĕрти хаклă чĕр чунсен тирĕсене, арабсемпе перссен кавирĕсене тата тем тĕрлĕ япаласене тупса илме май килнĕ.

Пăлхарсем патĕнчен ытти çĕр-шывсене кăш (соболь), сăсар (куница), юс (горностай), хăнтăр (бобр), пакша, ăтăр, упа, тилĕ, мулкач, качака тирĕсемпе пыл, ăвăс, выльăх-чĕрлĕх, çилĕм, мăйăр, çурт-йĕр çĕклеме йывăç, пăхăр, кольчуга, хĕç, çĕмĕрен, тир-сăрантан тунă тата ытти тĕрлĕ япаласене илсе кайнă. Пăлхарсен ал ĕç ăстаçисем хуçалăхра кирлĕ япаласене хăйсене валли çеç мар, сутмалăх та тунă. Çав шутра суха пуç тимри, катмак, çурла, урапа, тимĕр пăта, сăра, йывăçран тата тăмран ăсталанă савăт-сапа тата нумай тĕрлĕ япала. Пурне те каласа пĕтерме çук.

Пăлхарсем тата ытти халăхсем çине вăрçăпа тапăнман. Анчах тăшмансенчен хÿтĕленме хĕç, кольчуга, тимĕр шлем çителĕклех тунă. Тир-сăрантан ут хатĕрĕ, атă-пушмак тата ытти япаласене хатĕрленĕ.

Пăлхарсем куçса çÿремен, пĕр вырăнта тĕпленсе пурăннă. Çавна пула вĕсен çĕр ĕçĕ вăйлă аталаннă. Вĕсем тыр-пул акса туса илнĕ çĕрте çĕре çемçетме тимĕр вĕçлĕ суха пуçпе усă курнă. Тыр-пултан ыраш, сĕлĕ, урпа, пăри, пăрçапа ун йышши культурăсене акса ÿстернĕ. Пурăнмалли çурт-йĕре, хуралтăсене йывăçран тунă.

Чăваш халăх поэчĕ Н. И. Полоруссов-Шелепи «Уксах Тимĕр Пÿлере илни çинчен» поэминче çапла çырса кăтартнă:

Ырашĕсем çулленех

Пĕкĕ çÿллĕш ÿсетчĕç.

Хăна-вĕрле пур чухне

Ялан сим-пыл ĕçетчĕç.

Урпасемпе пăрисем

Касса уçăлми пулатчĕç.

Туллине те, вирне те

Темĕн чухлĕ акатчĕç,

Вĕсем валли çулленех

Тем чул çĕрсем çĕтетчĕç.

Арабсем тата ытти çĕрсенчен килнĕ çул çÿревçĕсем кунта пурăнакансене шумерсем, çавăн пекех сăварсем е сувассем тенĕ. Археологи тата истори ăсчахĕсем тĕпчесе пĕлнĕ тăрăх вĕсем чăвашсен йăх пуçĕсем пулса тăраççĕ. Чăваш халăхĕ Атăлçи Пăлхарсен йăхĕнчен тухнă пулать. Çавăнпа эпир хамăр халăх шăпине Атăлçи Пăлхарсен историйĕпе таччăн çыхăнтаратпăр.

«Чуваши-лапотники» тени те пире кÿрентерекен сăмах. Пăлхар-чăвашсем тыр-пул акса тунипе пĕрлех выльăх-чĕрлĕх нумай усранă. Çавна пула тир-сăран çителĕклĕ пулнă. Тир тума пĕлнĕ. Тиртен çĕленĕ тумтир, атă-пушмак тăхăнса çÿренĕ. Вĕсем Атăлçи Пăлхар çĕр-шывĕнчен халь пурăнакан вăрманлă вырăнсене куçса килсен тин вырăссемпе çармăссенчен çăпата тума вĕренсе унпа çÿреме пуçланă.

Тутар-монголсен пусмăрĕнче

ХIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Атăлçи Пăлхар çĕр-шывĕ вăйлă аталанса çирĕп патшалăх пулса тăнă. Çак вăхăталла тутар-монголсен империйĕ те аталанса каять. Вăл Япони тинĕсĕнчен Вăтам Ази таранах сарăлса выртнă. Чингисханăн мăнукĕ Бату-хан (1208—1255) хăйĕн империне татах пысăклатас шутпа Атăлçи Пăлхар çĕр-шывĕ çине темиçе хут та килсе тапăнать. 1225 çулта пĕрремĕш, 1229 çулта иккĕмĕш, 1231 çулта виççĕмĕш хут килсе тапăнать. Пăлхарсем вĕсене кашнинчех аркатса тăкаççĕ. 1236 çулта тутар-монголсем утлă питĕ пысăк çар пухса тепĕр хут килсе тапăнса Атăлçи Пăлхар патшалăхне çĕнтереççĕ. Нумай хулапа яла çĕмĕрсе, çурт-йĕрне çунтарса çĕрпе танлаштарнă, çав вырăнсенче кăмрăкпа кĕл çеç тăрса юлнă. Пĕтĕм пурлăха ним хăварми çаратнă, выльăх-чĕрлĕхне кĕтĕвĕпех хăваласа кайнă. Çынсене те, çав хушăрах ваттисемпе пĕчĕк ачасене те, пĕр хĕрхенмесĕр вĕлерсе пĕтернĕ. Ал ăстисене хăйсем патне ĕçлеме ăсатнă. Вăй питти арçынсене, çамрăк арăмсемпе хĕрсене сăнчăрласа чуралăха сутма илсе кайнă. Хĕрсене мăшкăлласа чыссăрланă хыççăн вĕлерсе хăварнă.

Чĕрĕ юлнисем вăрмансене тарса пытаннă. Нумайăшĕ Атăлăн сылтăм енчи сăртлă-çырмаллă вырăнĕсене куçа-куçа кайнă. Вырăнта юлнисем тутар-монголсемпе кĕрешме пăрахмаççĕ. Паян тата Шакку княçсем ертсе пынипе монголсене каллех хăваласа яраççĕ.

1241 çулта тутар-монголсем тепĕр хут вăйлă çарпа килсе тапăнса пăлхарсене пуçĕпех пăхăнтараççĕ. Пăлхар патшалăхĕн хуçалăхне, культурине тата политика тытăмне тĕппипех аркатаççĕ.

Малтан асăннă поэмăра Н. И. Полоруссов-Шелепи çапла çырать:

«Тĕнче пĕтнĕ евĕрлĕ

Çĕр кĕсретсе килчĕçĕ.

Пĕтĕм Пÿлер çĕр-шывне

Хупăрласа илчĕçĕ».

1243 çулта Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ пĕтсе Ылтăн Орда шутне кĕрет. Монголсем кунта пурăнакан, хĕç-пăшал тытма пултаракан арçынсене хăйсен çарне илсе ытти çĕр-шывсене хирĕç çапăçтараççĕ. Халăхран яссак шучĕпе тыр-пул, пыл, ăвăс, тискер чĕр чунсен хаклă тирĕсене, лашасемпе ытти выльăха, аш-какай, сĕт-çу тата тем те пĕр пуçтарса кайнă. Вĕсем пăлхарсенчен кашни çул туса илекен пурлăхăн пысăк пайне сăптăрса илнĕ. Тÿлеменнисене хытă асаплантарса вĕлернĕ, пĕтĕм пурлăхне илсе тухса кайса çурт-йĕрне çунтарса янă.

Куçса çÿресе пурăнакан, тыр-пул акса ÿстермен монголсемшĕн Атăлçи Пăлхар çĕр-шывĕ çăкăрпа тăрантаракан тĕп вырăнсенчен пĕри пулса тăнă. Çакăн пек йывăр пусмăр вăхăт 100 çул ытла пырать. Çавна чăтаймасăр пăлхар-чăвашсем ХIV ĕмĕр вĕçĕнче хăйсен ирĕклĕхĕшĕн çапăçма тытăнаççĕ. Темиçе вунă çула пыракан хаяр вăрçă кунĕсем пуçланаççĕ. Истори наукисен докторĕ В. Д. Дмитриев шутласа пăхнă тăрăх, çак вăхăтри 80 çул хушшинче Атăлçи Пăлхар çĕрĕсем çинче 32 хулапа 2000-е яхăн яла çунтарса, кĕллентерсе вĕçтерсе янă. Çав шутра пăлхарсен чечекленсе аталанакан Пăлхар, Пÿлер, Сăвар, Керменчук, Чукту тата ытти пысăк хулисем те пулнă. Пăлхар-чăваш халăхĕн пилĕк пайĕнчен тăваттăшне вĕлерсе е тыткăна илсе кайса пĕтернĕ. Ку чăваш халăх историйĕнчи чи пысăк инкеклĕ вăхăт пулса тăнă.

Бату-хан вилнĕ хыççăн ун ывăлĕсем хушшинче çÿлти влаçшăн кĕрешÿ пуçланса каять. Пĕр-пĕрин çине вăрçăпа тапăнса кĕме тытăнаççĕ. Вăрçăн пĕтĕм йывăрлăхĕ каллех халăх çине тиенет. Ялсемпе хуласем вутра тĕлкĕшме тытăнаççĕ. Халăха çаратаççĕ, пусмăрлаççĕ, вĕлереççĕ, чуралăха сутма илсе каяççĕ. Кунта пурăнма чăтма çук йывăрланса çитет. Çавна пула ХV ĕмĕр пуçламăшĕнче пăлхар-чăвашсем каллех тутар-монголсем тустарса, çунтарса пушатса хăварнă вырăнтан тарса кайма тытăнаççĕ. Вĕсем мĕн май килнĕ таран тутар-монголсенчен аяккарах, хăйсене шыраса тупмалла мар вăрманлă, çырма-çатраллă вăрттăн вырăнсене шыраса хальхи Чăваш Республикин çурçĕр пайĕнчи Çавал, Энĕш, Сурăм, Шетмĕ, Ункă, Выла, Юнкă юхан шывĕсем таранах сарăлаççĕ.

Упаран тарса кашкăр çăварне

Çав вăхăтра çынсем кашни хăйĕн йăхĕпе е темиçе йăх пĕрлешсе йĕркеленнĕ ялсенче пурăннă. Чутрамăш ялĕ виçĕ йăхран тухнă çынсене пĕрлештерсе тăнă. Вăл вăхăтра ялсенче йĕркеллĕ урамсем пулман. Уйрăлса тухакан кашни çемье çурт-йĕрĕпе хуралтисене хăйĕн тăванĕсен çывăхне лартнă. Çавна пула кунта виçĕ ушкăн çурт лартнă. Тупай йăхĕнчен тухнă çынсем пурăнакан вырăна Тупай кукри тенĕ. Унсăр пуçне ку ялта Тимĕрç касси тата Пилеш пусси текен вырăнсем пулнă.

Тимĕрч кассинче пурăнакансем ытларах тимĕр-тăмăрпа ĕçленĕ. Вĕсен хушшинче ювелирсем те пулнă. Кунти тимĕрçĕ лаççисенче иртен пуçласа каçченех тимĕре мăлатукпа шаккаса туптанă сасă илтĕнсе тăнă. Вĕсем тимĕрпе хурçăран вăрçăпа ĕç хатĕрĕсем, савăт-сапа, хуçалăхри кирлĕ ăпăр-тапăр, кĕмĕлпе пăхăртан, ылтăнран, хаклă чулсенчен хĕрарăмсене капăрланмалли илемлĕ япаласем тата тем те пĕр тунă.

Пилеш пуссисем тир-сăранпа ĕçлеме ăста пулнă: тир, атă-пушмак, ут хатĕрĕсем тунă, тиртен тумтир çĕленĕ, çăм атă йăваланă, алсиш-чăлха çыхнă тата ытти ал ĕçĕсем туса пурăннă.

Тупай йăхĕнчи çынсем ытларах йывăçпа ĕçлеме юратнă. Чутрамăшри пĕтĕм çурт-йĕре тупайсен аллипе çĕкленĕ. Вĕсем катка-пичке, савăт-сапа, сĕтел-пукан тата тем те пĕр япала тума пултарнă. Маçтăрсен ăсталăхĕ йăхран йăха куçса, лайăхланса пынă.

Çăмăл пулман чутрамăшсене çĕршер çул тĕпленсе пурăннă вырăна пăрахса тухса кайма. Çитменнине тата ку инкек хĕрÿ ĕç вăхăтĕнче килсе çапать. Тыр-пула çурри ытла вырса çĕмелсене купаласа хунă. Çапса тĕшĕлеме тытăнайман-ха. Çывхарса килекен инкекрен тарса çеç хăтăлма пулать. Сисмесĕрех хĕл те çитĕ. Хĕл каçиччен çиме тата килес çул акса хăварма вăрлăх хатĕрлемесĕр мĕнле тухса кайăн. Анчах вăхăт çук. Çавăнпа тырă кĕлтисене уйрах, сарса хунă шăналăксем çинче тукмаксемпе çапса тĕшĕлес терĕç. Ун пек тĕшĕленĕ тырă хĕл каçиччен çисе пурăнма çитмест пулин те, çитес çул акма вăрлăх пулать.

Тем пек хăрушлăх çывхарса килет пулин те, чутрамăшсем нимĕн хатĕрленмесĕр çула тухаймарĕç. Вĕсен кунтан ĕмĕрлĕхе тухса каймалла. Мĕн кĕтет-ха вĕсене малашне? Ăçта вăл хăрушсăр вырăн? Хăш тĕле çитсе вырнаçмалла? Кусем пурне те шухăшлаттаракан ыйтусем пулчĕç. Тата Çÿлти Турăпа пĕтĕм пăлхар халăхĕ чыслакан ырă киремет Валĕм хуçа пулăшмасăр çул çинче те, малашри пурнăçра та ăнăçу пулас çук. Çавăнпа тухса каяс кун ял халăхĕ вĕсене çырлахтарас тесе кăвак çутлах тăрса ваттисен пĕтĕм йăлисене пурнăçласа чÿк турĕ.

Тухса кайма пурте хатĕр. Пĕрле илсе каймалли япаласене урапасем çине майлаштарса хунă. Инçе çула тухакансемшĕн выльăх-чĕрлĕх пысăк чăрмав пулса тăчĕ. Çавăнпа хăшне-пĕрне пусса аш-какай хатĕрлеме, теприсене пăрахса хăварма лекрĕ.

Чутрамăш ялĕнче кил шучĕ вăтăртан ытларах çеç пулнă. Ир-ирех кашни килтен чи кирлĕ япаласене тиенĕ 2-3 лав тухрĕ. Çапла йĕркеленнĕ пысăк обоз çурçĕр-хĕвел анăç еннелле çул тытрĕ. Нумай та вăхăт иртмерĕ, ял çинче талккăшпех çулăм ялкăшма пуçларĕ. Тăшмана нимĕн те ан лектĕр тесе кая юлнисем тăван яла вут чĕртсе хăварчĕç.

Куçса çÿреме вĕренмен çынсемшĕн кун пек çул çÿрев йывăр пулчĕ. Килтен тухса пĕр эрнене яхăн çул çинче сиксе тухнă тĕрлĕ йывăрлăхсене çĕнтерсе кайса тем сарлакăш, мăнаçлă юхса выртакан Атăл шывĕ хĕрне çитрĕç. Çул çинче ку чи пысăк чăрмав пулса тăчĕ. Пур япаласене, çынсене, выльăха каçарма йывăç касса сулăсем тума лекрĕ. Тăрмашса ĕçлесе, асапланса Атăл урлă каçса пĕтрĕç. Çухатусемсĕр те пулмарĕ. Ĕнисем тăпă тăма пĕлмесĕр сулăна чалăштарса шыва путни те пулчĕ. Шыв урлă каçса Атăлăн сылтăм енчи çÿллĕ çыранне вырнаçиччен ялтан тухни виçĕ эрне иртрĕ. Ку вырăна халь Течче тăвĕсем теççĕ.

Кунта çырма-çатраллă, туллă-сăртлă çĕрте час-часах вăрмансем тĕл пулаççĕ. Тыр-пул акса ÿстерме ирĕклĕ вырăнсем те сахал мар. Анчах монголсенчен инçете тарса хăтăлнă теме çук-ха.

Çавăнпа вĕсем кунта чарăнса тăмасăр малалла кайса пурăнма килĕшекен хăрушсăр вырăн шырас терĕç. Çулсăр вырăнсемпе кайнă май чăрмавсем тупăнсах пычĕç. Вăрманлă вырăнсенче хăш-пĕр йывăçсене касса çул тумалла пулчĕ, çырма-çатрасенче асапланса пĕтрĕç.

Пĕррехинче вĕсем ансăр çулпа пырса 10-12 киллĕ яла пырса кĕчĕç. Кунта çынсем тахçанах пурăнаççĕ иккен. Ку ял чылаях пысăк юхан шыв хĕрне вырнаçнă. Ăна вĕсем Сĕве теççĕ. Вăл çурçĕрелле юхса выртать. Ун сарлакăшĕ те, тарăнăшĕ те чылаях. Урлă каçма кĕпер çук. Каллех сулăсем тума лекрĕ. Вырăнти çынсем пулăшнипе вĕсем пилĕк кунта каçса пĕтрĕç.

Малалла çул çурçĕрелле выртрĕ. Çу кунĕсем кĕскелчĕç. Çумăрсем хыççăн çул йывăрлансах пычĕ. Çавăн пек асапланса пырса тепĕр юхан шыв хĕрне çитрĕç. Ку Пăва шывĕ пулнă. Кунти илемлĕ тăрăх пурне те килĕшрĕ. Кĕр тыррисене акмалли вăхăт иртсе пырать.

— Малалла каяс мар, çакăнта чарăнас, — терĕç çул çÿресе ывăннă чутрамăшсем.

Çул çинче ывăннă пулин те çынсем тепĕр куннех ĕçе тытăнчĕç. Кашни çемье хăйне валли килĕшекен вырăн тупса хÿшĕ майлама пуçларĕ. Кĕр тыррисене акма вăхăт иртсех пырать. Çавăнпа уçланкăсенчи çĕре вăй çитнĕ таран кăпкалатса кăштах ыраш акрĕç. Выльăха хĕл каçарма типĕ курăк, çулçă пухрĕç. Вăрманта хĕрарăмсемпе ачасем кăмпа, палан, пилеш, пан улми, катăркас çырли, юман йĕкелĕ пухрĕç. Вĕсем хăйсен пурнăçне йĕркелес тесе тем те турĕç. Пурне те каласа пĕтерес çук.

Асапланса, хĕн-хур курса, выçăллă-тутăллă пурăнса, хĕл сиввине чăтса ирттерсе ячĕç. Çăва тухнипе пĕрле каллех ĕçе пикенчĕç. Çĕнĕ çĕр çинче тырă лайăх пулчĕ. Пĕчĕккĕн пурнăç йĕркелене пуçларĕ.

Савăнмалла çеç. Çавах та çынсен чунĕ лăпкă мар. Кунта вырнаçнă хыççăн тавралла çÿресе çак тăрăхра пурăнакан çынсемпе тĕл пулса калаçрĕç, вĕсен пурнăçĕ, кунти лару-тăру çинчен ыйтса пĕлчĕç. Пурнăç кунта та лăпкă мар иккен. Кашни çулах тутар-монголсен отрячĕсем килсе ясак пухса каяççĕ. Кунта та вĕсем, ытти çĕрти пекех, никама та хĕрхенмеççĕ: хĕнеççĕ, вĕлереççĕ, çамрăксене тыткăна илсе каяççĕ.

Çулла вĕсен ялĕ витĕр лаша çине утланнă 7-8 тутар сивĕ куçĕсемпе пăхса, кулкаласа иртрĕç. Никампа та калаçмарĕç. Вĕсем кунта çынсем пурăнни çинчен пĕлчĕç.

Кĕркунне тутарсен отрячĕ ясак пухма килсе çитрĕ, май килнĕ таран пĕтĕмпех сăптăрса тухса кайрĕ. Ялтан тухас умĕн отряд пуçлăхĕ чипер хĕре асăрхать те ăна тытса вăйпах лаша çине лартма тытăнать. Хĕре çăлас тесе чупса пынă каччăна пуçĕнчен кистенпе çапса вĕлерет. Хĕре çăлма пыракан ашшĕне те ухăран персе вĕлереççĕ. Çитменнине кунта вăрă-хурахсем те час-часах алхасаççĕ. Пурнăçра пĕр канăç та пулмарĕ. Кунта та пурăнма май çук. Çапах та хĕл каçмасăр кунтан тапранас темерĕç.

Çавалпа Сурăм юхан шывĕсем

Хĕл иртсе кайрĕ. Юр кайса пĕтсе çĕр типсе çитичченех чутрамăшсем йĕркеленме пуçланă вырăна пăрахса каллех çула тухрĕç. Çул çинче чарăнса лашасемпе ĕнесене çитеркелесе вунă кун ытла кайрĕç. Час-часах пысăк вăрмансем тĕл пулма тытăнчĕç. Уçă вырăнсем сайра тĕл пулаççĕ. Çак хушăра унта-кунта тĕл пулакан çынсемпе курса калаçрĕç. Вĕсем пысăк ушкăнпа пурăнмаççĕ. Тутар-монголсем кунта сайра хут тĕл пулаççĕ.

Çапла пыркаласа вĕсем икĕ пысăках мар юхан шыв хушшинче выртакан улăха çитсе чарăнчĕç. Вырăнĕ калама çук илемлĕ. Тавралла çÿллĕ мар йывăç тĕмисем ÿсеççĕ. Юнашарах капмар йывăçлă вăрман кашласа ларать. Улăхпа юнашар çÿллĕрех вырăнта çурт-йĕр те лартма меллĕ.

Çурхи хĕвел çÿлтен-çÿле хăпара пуçларĕ. Ака-суха вăхăчĕ иртсе пырать. Ушкăнти çынсенчен чылайăшĕ çул çÿресе ывăнчĕ те пуль. Уйрăмах ачасене йывăр пулчĕ.

«Ĕмĕрех тарса çÿресе май килмест. Çынсем пурăнаççĕ вĕт. Эпир те пурăнăпăр-ха», — тесе хăшĕ-пĕрин пуçĕнче малалла талпăнас шухăш çуралчĕ. Çапла вара ку таранччен пĕр шухăшлă пулнă çынсем икке пайланчĕç. Пĕр ушкăнĕ, тĕпрен илсен Пилеш пуссисем, татăклах кунта юлма шутларĕ. Тупайсем вара малалла кайма шут тытрĕç. Тимĕрçкассисем çуррине яхăн юлчĕç, ыттисем тупайсемпе кайрĕç.

Малалла каякансем çурçĕр хĕвеланăç еннелле çул тытрĕç. Ку таран çити килнĕ ĕнисене юлакансене парса хăварчĕç. Çул çинче вĕсемпе чăрмав çеç. Вăрмансем витĕр пур-çук çулпа виçĕ кун çÿренĕ хыççăн, каç пулас умĕн, пĕчĕк яла çитрĕç. Ку ял çумĕнчи лупашкара вăйлă çăл куçĕ тапса тăрать. Унтан юхса тухакан шывĕ вăрманти йывăçсем хушшипе, хăйне валли çул туса, çурçĕрелле васкать. Ăна кунти ял çыннисем «Матьшу» теççĕ. Вĕсем каланă тăрăх, ку юхан шыв малалла пысăкланса пырать, 20 çухрăм ытла юхсан Çавал текен юхан шывпа пĕрлешет.

Тепĕр кунне тупайсем çак шыв юххипе юнашар пĕчĕк çулпа кайма тухрĕç. Вăл çул кĕçех пĕтрĕ. Малалла çул йывăрланчĕ. Çавал хĕррине икĕ кун асапланнă хыççăн кăна çитрĕç. Çул çинче ывăннă çынсем Матьшÿпе Çавал пĕрлешнĕ вырăнтан сулахаялла пăрăнса икĕ çухрăма яхăн кайрĕç те канма чарăнчĕç.

Вĕсем Атăл урлă каçнăранпа чылай аякка килчĕç ĕнтĕ. Кунта тавраллах вăрман кашласа ларать. Тулли те таса шывлă Çавал хăвасемпе çирĕксем, йăмрасем тата ытти тĕрлĕ йывăçсем хушшипе çĕлен пек авкаланса юхса выртать. Унăн лăпкă шывĕ çинче халь çеç тÿпене çĕкленнĕ хĕвел пайăркисем пĕр-пĕринпе куç хупмалла вылянă пек йăлтăртатса сиккелеççĕ. Пĕр чарăнмасăр хавасланса юрлакан кайăксен илемлĕ сасси, ешерекен йывăç-курăксемпе чечексен сăмсана ачашласа кăтăклакан тутлă шăрши хăйсем патне илĕртеççĕ. Юхан шывăн икĕ енĕпе хул пуççи çÿллĕш çăра курăкпа хупланнă улăх-çаран сарăлса выртать. Ку таврара çын пурăнакан вырăнсем те пулĕç, анчах тĕл пулмарĕç-ха. Ялĕсем вăрмансем хушшине пытанса ларнă пулмалла. Маларах тĕл пулнă çынсем тутар-монголсем пысăк çарпа килсе ялсене çунтарса, çыннисене вĕлерсе хăварнисене асăнмарĕç. Çавăнпа текех малалла каяс мар, çакăнтах килĕшекен вырăн тупса вырнаçас терĕç.

Тепĕр кунне пилĕкшер çынран тăракан икĕ ушкăн лашасем çине утланса Çавал юхан шывĕ урлă каçрĕç, çыран хĕррипе пĕрисем анаталла, теприсем тăвалла кайса тавралла мĕн пуррине курса пĕлме тăрăшрĕç.

Тавралăха тĕпчеме тухнисем тепĕр çырмипе хăпарса кайрĕç. Ку çырма татах юпленсе каять. Юлашки юппин вĕçĕ сарлака. Кунта çÿллĕ мар йывăçсем ÿсеççĕ. Ик-виç çĕрти çăл куçĕнчен йăнкăр тăрă шыв тапса тăрать. Çырма икĕ енĕпе те талккăшпех вăрман кашласа ларать. Ку вырăн çул çÿревçĕсене килĕшрĕ. Ухутана çÿреме те, вăрманта ÿсекен çимĕçсене те пухма пулать. Çакăн пек ватă йывăçсем ларакан вăрманта пыл хурчĕсем те пулма пултараççĕ. Çавалпа Сурăм шывĕсем те инçех мар. Пулла çÿреме те май пур. Çывăхра ялсем тĕл пулмарĕç. Аслă çул аякра. Тутар-монголсем е вăрă-хурахсем килсе тапăнас хăрушлăх та сахалтарах. Çавăн пек шухăшпа вĕсем каялла кайрĕç.

Вĕсем çитнĕ çĕре тепĕр ушкăнĕ таврăннă. Анаталла каякансем икĕ çухрăма яхăн кайсан пĕр çырма тăрăх такăрланă утма çул тĕл пулать. Ку çулпа инçех те мар кайса уçланкăра вырнаçнă яла пырса кĕнĕ. Унта çынсем тахçантанпах пурăнаççĕ иккен. Вĕсене кунта Упи-паттăр ертсе килнĕ теççĕ. Çавăнпа вĕсем хăйсен ялне Упи ят панă. Кунти çынсем каласа панипе тавралла татах пĕчĕк ялсем пуррине пĕлчĕç. Вĕсем пĕр-пĕринчен аякра, вăрман варринчи çырмасем хĕррине вырнаçнă. Пĕр-пĕринпе хутшăнсах каймаççĕ.

Тăвалла каякансем тупнă вырăн пурне те лайăх пек туйăнчĕ. Çавах та çав таврана тепĕр хут кайса лайăх тĕпчемесĕр вырăнтан тапранас темерĕç. Тепĕр кунне 10—12 çын лашасем çине утланса кайса курса килчĕç. Вырăн, чăнах та, пурне те килĕшрĕ. Кун хыççăн пурте пуçтарăнса çулсăр вырăнсемпе асапланса пырса çырма вĕçĕнчи сарлака лупама çитсе чарăнчĕç.

Хăлату

Маларах Пилеш пуссисемпе Тимĕрç кассисен пысăк пайĕ уйрăлса юлнă тенĕччĕ. Кунта килекенсен тĕп пайĕ тупайсен йăхĕ пулса тăрать. Çавăнпа вĕсене малашне пурне те чутрамăшсем мар, тупайсем тесен тĕрĕсрех пулать. Тупайсем килсе вырнаçнă лупам пĕтĕмпех вĕтлĕх вăрманпа хупланса ларнă: уçă вырăнсем çукпа пĕрех. Тавралла шултра йывăçлă вăрман кашланă. Ытларах юмансем ÿснĕ. Вĕсен хушшинче ытти çулçăллă йывăçсем те сахал мар. Уйрăмах çăкапа ăвăс нумай. Çав хушăрах вĕрене, хурама, çирĕк, йĕлме, çĕмĕрт, шĕшкĕ, палан, катăркас тата ытти тĕрлĕ тĕмлĕ йывăç курма пулать. Ку вырăна тутар-монголсен утлă çарĕ килсе кĕреймĕ.

Кашни çемье çырма хĕрринче хăйне пурăнмалли вырăн суйласа илчĕ. Йывăçсене касса вăхăтлăх ÿплесем турĕç.

Кунта хальлĕхе тырă акма уçă çĕр те çук-ха. Йывăçсене касса, тункатисене кăкласа çаратмасăр çĕре сухалама пулмĕ. Çавăнпа тепĕр куннех пĕтĕм вăй питти çын ĕçе тытăнчĕ. Эртельпе тăрăшса малтанлăха вĕтĕрех йывăç тĕмисене кăкласа çĕр лаптăкĕ хатĕрлерĕç. Кая юлса пулин те пăрçа, урпа, пăри, сĕлĕ акса хăварчĕç. Сахал çĕр çине акнă тырă хĕл каçиччен çимелĕх пулмасан та, килес çул валли çителĕклĕ вăрлăх туса илессе çирĕппĕнех шанчăка çухатмарĕç ака-сухапа тĕрмешекенсем.

Çу каçиччен таврари вăрмана тăрăшсах касса тункатисенчен тасатрĕç. Кĕр тыррисене акса хăвармалăх çеç мар, ытларах та хатĕрлерĕç. Хĕлле те йывăçсене касрĕç. Хĕл иртсе çĕр ăшăнсан вĕсен тункатисене кăкларĕç. Çапла вĕсем çулсерен тăрмашса хăйсене пурăнмалăх тыр-пул туса илме çĕр хатĕрлерĕç. Каснă йывăçсемпе усă курса çĕр пÿртсем турĕç. Пурнăç пĕчĕккĕн майлашăнма тытăнчĕ.

Çав хушăрах тупайсем тавралăха та нумай тĕпчерĕç: пур енне те кайса пăхса мĕн пуррине пĕлме тăрăшрĕç. Хăйсем чарăннă вырăнтан çурçĕр хĕвеланăç еннелле пĕр çухрăм ытларах кайсан тепĕр çырма пур. Кунта шыв чылай вăйлă юхать. Çав çырма тăрăх тăвалла кайса кĕçех пысăк кÿлĕ патне тухрĕç. Ун тавралла çаврăнма икĕ çухрăма яхăн утас пулать. Шывĕ çав кÿлĕрен юхса тухать иккен. Çавăнпа ăна Кÿлçырми тесе ят панă. Çак çырма тăрăх анаталла кайнă май Сурăм юхан шывĕ хĕрне çитиччен çур çухрăмра тахçантанпах кунта пурăнакан çынсене тĕл пулчĕç. Вĕсен çурчĕсем тавралла тырă акса ÿстермелли уйсем, Кÿлçырмипе Сурăм шывĕн икĕ енĕпе утă çулмалли улăхсем. Паянхи кун унта никам та пурăнмасть: çынсем çывăхри Шăмар ялне куçса пĕтнĕ. Анчах Шăмарсем вĕсем çинчен ку таранччен те манман-ха. Ку вырăна вĕсем «Кив çурт вырăнĕ» теççĕ.

1975 çулта Р. Федорова колхозница çак вырăнта авалхи пĕчĕк кĕмĕл укçасем тупать. Ун чухнехи Чăваш наука тĕпчев институчĕн директорĕ В. Дмитриев профессор Тусай ялне килсе çакăнта тупнă 598 кĕмĕл укçана сăнаса тĕрĕслеме асăннă института илсе каять.

Г. Федоров-Давыдов çырнă тăрăх, Тусай ялĕ патĕнче тупнă кĕмĕл укçасенчен нумайăшне Ылтăн Орда тĕп хулинче, Сарайра, ХIV—ХV ĕмĕрсенче кăларнă. Вĕсенчен 241-шĕ — Джанибек, 106-шĕ — Бирдибек, 55-шĕ — Узбек, 49-шĕ — Хызр, 32-шĕ — Кульна, 22-шĕ — Науруз, 12-шĕ Мюрид тата ытти хансем тĕрлĕ вăхăтра кăларнă укçасем.

1940 çулта çавăн пек кивĕ укçасене Çирĕк çырми хĕрринче те чылаях тупнă. Анчах вĕсем çинчен ниçта та пĕлтермен, çынсем пĕр-пĕрин хушшинче салатса, çухатса пĕтернĕ. Çак укçасене тупни кунта пурăннă çынсем Ылтăн Ордапа тачă çыхăнса суту-илÿ тунине, экономика тĕлĕшĕнчен лайăх аталаннине кăтартса парать.

1975 çулта чăвашсен паллă археологĕ, истори наукисен докторĕ В. Каховский профессор çак вырăна килсе тарăнрах тĕпчев ирттерет. Кунта пĕренерен тунă пÿрт вырăнĕсене тупнă. Çавăнтах кĕлтесене типĕтмелли авăн та пулнă. Çавăн пек авăнсем пирĕн таврара 1930-мĕш çулсенче колхозсем йĕркелесен тин пĕтрĕç.

Археологсем тĕпчесе пĕлнĕ тăрăх, кунта çынсем Атăл çи Пăлхар çĕр-шывĕ çине тутар-монголсем килсе тапăничченех пурăннине, вĕсен çĕр ĕç культури çÿллĕ шайра тăнине пĕлме пулать. Анчах вĕсем Тусай ялне никĕслекенсем пулман.

В. Дмитриев профессор «Чăвашсен авалхи халапĕсем» кĕнекинче çырса кăтартнă тăрăх, кунти çынсем, тупайсем пекех, малтан Кама юхан шывĕ тăрăхĕнче пурăннă. Пирĕн тăрăха малтан Кушар ятлă чăвашпа унăн тăванĕсем Мăн Çавал юхан шывĕ хĕрринчи уçланкăна килсе пурăнма тытăнаççĕ. Чăвашсен паллă çыравçи, чăваш халăх писателĕ тата историкĕ Юхма Мишши çирĕплетнĕ тăрăх, XIII ĕмĕр вĕçĕнче ку тăрăха Упи паттăр пĕчĕк отрядпа килсе пурăнма тытăнать, Упи ялне никĕслет. (Юхма Мишши. Çут хĕвел тÿпене хăпарсан... Шупашкар, 2013, 29 стр.).

(Малалли пулать).

Михаил Прохоров