Антонина Герасимовна Львова

Антонина Герасимовна ЛьвоваЭпĕ, Антонина Герасимовна Львова, 1929 çулта майăн 5-мĕшĕнче Шупашкар районĕнчи Лапракасси ялĕнче çуралнă. Атте, Федоров Герасим Федорович — учитель, анне — Варвара Сергеевна — колхозница. Эпĕ сакăр çулта Хăймалакассинчи çичĕ çул вĕренмелли шкула кайнă. Çиччĕмĕш класран вĕренсе тухсан Муркаш районĕнчи Тивĕшри вăтам шкулта вĕренме тытăннă. 1949 çулта 10 класс пĕтерсе аттестат илсен Канашри учительсем хатĕрлекен институтри чăваш чĕлхипе литератури уйрăмне вĕренме кĕнĕ. Ку институтран вĕренсе тухсан, 1951 çулта, Чăваш АССР Çут ĕç министерствин направленийĕпе Красноармейски районĕнчи Мартынкассинчи 7 çул вĕренмелли шкулта ĕçлеме пуçланă. Ку шкулта виçĕ çул чăваш чĕлхипе литературине вĕрентнĕ. 1954 çулта çак районти Шупуçĕнчи 7 çул вĕренмелли шкулта ĕçлеме тытăннă, ачасене чăваш чĕлхипе литератури, нимĕç чĕлхи тата музыка вĕрентнĕ.

1957 çулта, асăннă районти Чатукассинчи пуçламăш шкула 7 çул вĕренмелли шкула куçарнă, шкул директорĕ пулма манăн упăшкана, Анатолий Львович Львова, уйăрса лартнă. Вăл манпа пĕрле Шупуçĕнчи шкулта ĕçленĕ. Упăшкапа Чатукассинчи 7 çул вĕренмелли шкулта ĕçлеме пуçларăм, ачасене чăваш чĕлхипе литературине вĕрентрĕм. Ку шкула 1958 çулта 8 çул вĕренмелли шкула, 1965 çулта общественность тата ашшĕ-амăшĕсем ыйтнине тивĕçтерсе Чатукассинчи 8 çул вĕренмелли шкултан вăтам шкул туса хучĕç. Çак шкулта тивĕçлĕ канăва тухичченех ĕçлерĕм. Малтанхи вăхăтра условисем лайăхах мар пулсан та тухăçлă ĕçлеме май килчĕ. Чăваш литератури кружокне йĕркелерĕмĕр. Вĕренекенсем яланах активлă хутшăнатчĕç. Ачасене сăвăсем çырма вĕрентме тăрăшнă. Чатукасси тата ытти çывăхри ялсенчи ватăсем каласа панисене çырса илнĕ. Ялсен, шкулсен историйĕпе, çынсен пурнăçĕпе, ĕçĕ-хĕлĕпе паллаштарма тăрăшнă.

1941-1945 çулсенчи Аслă вăрçа хутшăннисен, тыл ĕçченĕсен асаилĕвĕсене, вĕсен ушкăнпа тата пĕчченшер ÿкернĕ сăнÿкерчĕкĕсене, журналсемпе альбомсене пухнă. Кунашкал журналсемпе альбомсем 45 яхăн пухăнчĕç. Ку çăмăл мар ĕçе тунă çĕре вĕренекенсем те хастар хутшăнчĕç.

Çак материалсем мана хама та сувар чăвашĕсен авалхи ĕçĕ-хĕлĕ çинчен поэма çырма хавхалантарчĕç.

Пирĕн тăван халăх XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнчен сувар ятпа çÿренĕ. Сувар сăмах нумай пĕлтерĕшлĕ: сабар — халăх ячĕ; сабир — араб сăмахĕ — мирлĕ, йăваш, лăпкă; сума сăвар, хисеплĕ, сумлă.

Çавăнпа хамăр халăх ятне хисеплесе поэмăра та, сăвăсенче те «сувар» тесех çырнă.

Пĕр ик-виç сăмах эпĕ çуралнă çемье çинчен. Аттепе аннен 5 ача пулнă: 2 хĕр ача, 3 арçын ача. Эпĕ чи асли. Нина йăмăкăм 3-мĕш класрах çĕре кĕчĕ. Гера шăллăм çулталăкрах куçне хупрĕ.

Тепĕр шăллăм Степан аслă пĕлÿ илсе пенсие тухичченех шкулта директор, истори учителĕ пулса ĕçлерĕ. Вăл пысăк сад ăстиччĕ, канма пĕлмесĕр йывăçсемпе тăрмашатчĕ. Питĕ шел, йывăр чире пула вăхăтсăр пурнăçран уйрăлчĕ. Тăпри çăмăл пултăр вĕсен.

Кĕçĕнни, Валентин, тăрăшулăхне пула ял хуçалăх наукисен докторĕн ятне тивĕçрĕ. Халĕ Валентин Герасимович Шупашкарти коопераци институтĕнче менеджмент кафедрин заведующийĕнче вăй хурать.

Эпир упăшкапа пĕр ывăл çуратса ÿстернĕ. Юрий халь çемйипе Шупашкар хулинче пурăнать.

Еçленĕ çулсенче эпĕ тăрăшнине хак парса тĕрлĕрен наградăсемпе палпă тунă. Вĕсенчен паллăраххисем:

  1. «1941-1945 çулсенчи Тăван çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче хастар ĕçленĕшĕн» медаль — 1947 çулта панă;
  2. «1974 çулхи социализмла ăмăртăвăн çĕнтерÿçи» паллă — 1975 çулта панă;
  3. Чăваш АССР Верховнăй Совечĕн Президиумĕн Хисеп Грамоти — 1978 çулта панă;
  4. Чăваш АССР Çут ĕç министерствин Хисеп грамоти — 1978 çулта панă.

Антонина ЛЬВОВА.
Чатукасси ялĕ,
Красноармейски районĕ,
Чăваш Ен.

 

«Если завтра война...»

Эпир ĕлĕк Хăймалакассинче вĕреннĕ чухне Май уявне епле ирттерни халĕ те асăмрах, куç умĕнче.

Урамра, шкул умĕнче трибуна пурччĕ. Уявсем çитсен унта кам та пулин (пĕр-пĕр учитель) калаçатчĕ.

Эпир, 3-4-мĕш класс ачисем, аслисем хыççăн стройпа юрласа утаттăмăр. Малта 7-мĕш классем. Эпир вĕсене питĕ ăслă, темĕн те пĕлекен ачасем вырăнне хунă. Вĕсем яланах питĕ примерлă, йĕркеллĕ.

Пурте тухăр урама,
Тухăр капăр!
Паян майăн уявне
Уявлатпăр...

Унсăр пуçне «Если завтра война...» пурте юрлаççĕ.

Темшĕн-çке мана эпир вĕренекен пĕтĕм шкул, шкул çурчĕ те (вăл икĕ хутлăччĕ, ĕлĕк чиркÿ пулнă) юрланă пекех туйăнать. Эпир те, 3-4-мĕш класс ачисем, хытах юрлатпăр.

Ку юрă кĕввипе харăс утма çăмăл. Сăмахĕсене пире пурне те вĕрентнĕ. Кайран тин, аслăрах классенче вĕреннĕ чух мĕншĕн çав юрра юрланине ăнланса илтĕм. 3-мĕш класра пире Фекла Петровна учительница вĕрентетчĕ. Вăл пире çав юрра юрлама вĕрентрĕ, хăй Турхан ялĕнченччĕ пулас. Çав учительницăна халĕ те аса илетĕп.

 

Ыйткалакансем, ыйткалакансем...

Куллен ялта çăкăр
Ыйтса çÿрекен.
Хăшсем ват çын, суккăр
Тата нишлисем...
 
Чылай чухне тăлăх,
Имшер ачасем
Çÿреç урам тăрăх
Кĕрсе килĕрен.
 
Хутаç çакса янă
Уртса çĕрелле.
Алла туя тытнă
Юлташ вырăнне.
 
- Мĕнле ялсем пултăр
Эсир, хăш енчен?
- Эпир Тукас, Чантăр...
Енчи тăлăхсем...
 
Ах, шалккă-çке шутсăр,
Мĕнле пурнăçех.
Пур чух пĕрер татăк
Парать ман анне.
 
Хутаçĕсем пушă.
Кăшт çеç тĕпĕнче.
Паян пурăнмалăх
Пулать пулинех.
 
Эх, пурăнăç, пурнăç.
Нуши тем чухлех.
Час пĕттĕрччĕ вăрçă.
Вăрçи пĕтсенех...

 

Тав, мухтав сире, çĕнтерÿçĕсем

Вăрçи пĕтрĕ. Çĕнтерÿçĕсем
Майĕпен пуçларĕç таврăнма.
Килес çук нихçан пуçне хунисем,
Ячĕсем çеç юлчĕç асăмра.
 
Вăрçа кайрĕç Трак районĕнчен
4 пин те 700 çын ытла.
Ват çын, ачасем, хĕр-хĕрарăмсем
Ĕç фронтĕнче хучĕç вăй-хала.
 
Питĕ йывăр килчĕ халăха
Çĕнсе илме ирĕк пурнăçа.
Миллионшар çын, пиншер ял, хула
Çухатмашкăн тиврĕ вăрçăра.
 
Иртсе кайĕç çулсем, ĕмĕрсем,
Ÿсĕç çĕн ăрусем çуралса.
Тухас çук нихçан халăх асĕнчен
Çĕнтерÿ, Мир ларнă мĕн хака.
 
Иртнĕ вăрçă ветеранĕсем
Ĕмĕр-ĕмĕр пулĕç хисепре.
Тав, мухтав сире, Çĕнтерÿçĕсем!
Çĕр-аннемĕр пуç таять сире.
Пĕтĕм халăх хисеплет сире.

1985 çулта ĕçпе юрă уявĕнче
районта юрланă юрă.

 

Кама эп вĕрентнĕ кунта — Чатукра

Çырма та пит йывăр
Аса килнине.
Веçех калаймастăп
Пулса иртнине.
 
Калас-тăк — йĕретĕп
Хам чун çемçипе.
Çырса хурас тетĕп
Вулаччăр тесе.
 
Эсир, ман хисеплĕ
Тус-йышăмăрсем,
Кама эп вĕрентнĕ
Шкулта çулсерен,
 
Сире калас тенĕ
Ăшри шухăша
Кăштах çырма пулĕ
Пуш вăхăт тупса.
 
Çуллен çырса пынă
Мĕнпур ĕçсене
Хăçан та пулсассăн
Парнелĕп сире.

 

Сахал мар ĕçлерĕç шкул ачийĕсем

Мĕн чуль сăвă-юрă,
Халап, юмахсем,
Тем чухлĕ сăмахлăх,
Асаилÿсем
Çырса килмен пулĕ
Шкула ачасем.
Вĕсем ĕнтĕ халĕ
Фольклор ăстисем.
 
Çĕршер тĕслĕх пухнă:
Çыру, фотосем...
Камсем пуçне хунă,
Фронтран килеймен.
 
Камсем киле килнĕ,
Аманнă фронтра,
Вĕсен ĕçĕ-хĕлĕ
Пур пирĕн шкулта.
 
Сахал мар ĕçлерĕç
Шкула çÿренсем.
Вĕсем — Чатук шкулĕн
Йĕрлевçийĕсем.

 

Вăрçă вăхăтĕнчи йывăр пурнăç

Тĕнче вăрçи
Çулĕсенче ял-йышсем
Мĕнле пурăннийĕ
Асрах халиччен.

Иртеççĕ вуншарăн
Çулсем малалла,
Çапах та мĕн пулнă,
Веçех асăмра.

Килте ĕçсем пулнă
Нумай çав тери.
Арçын ĕç, хĕрарăм...
Юлман туманни.

Çăпата туса сырнă
Çăка хуппинчен,

Сÿсне арлас пулнă
Хĕлле каçсерен.

Чĕп куç пек çутмалăх
Пулмастчĕ краççын.
(Çур литр пулас-тăк
Пуян ялти çын.)

Пĕтсех çитсен спичка,
Çулу-тимĕре
Çапсан тухать çулăм
Вутчуль çийĕнче.

Кăвар патне кайнă
Пайтах пускиле
Камсен вутти çуннă,
Пăхса мăрьене.

Кĕпе çума супăнь
Пулман ун чухне.
Пурнать этем уншăн
Çусан вĕретсе.

Кĕпи-йĕмне кивнĕ
Кĕлпе ислетсе.
Пуçа çума тивнĕ
Кĕлшыв-шампуньпе.

Ĕç фронтĕнче пулчĕç
Куллен ентешсем.
Еçрен уйрăлмастчĕç
Ватти-вĕттисем.

Иртеççĕ çул хыççăн
Çулсем васкасах.
Анчах та пин пулăм
Тăрать асăмрах.

 

Кукăль çиеймесĕрех çывăрса кайнă

Асра юлнă кун çинчен

Ку ĕç вăрçă вăхăтĕнче 1943 çулта пулса иртнĕччĕ. Эпĕ ун чухне 6-мĕш класра вĕренеттĕм, шăллăм – 4-мĕш класра. Унтанпа 30 çул та иртрĕ пулин те, хальхи пекех астăватăп. Пирĕн çемьере тăватă ачаччĕ. Эпĕ чи асли пулнă. Атте килте пулман, çĕршыва тăшмантан хӳтĕлеме кайнă. Анне те килте çук. Вăл колхоз ĕçĕпе хулана кайнă.

Хĕл кунĕсем питĕ сивĕ тăратчĕç. Эпир, ачасем, пир сумкăсене çакса шкула утаттăмăр. Хăш-пĕр ачасем час-часах шкултан юлатчĕç. Шкула пыманнин сăлтавĕсем: урана сырма çăпатисем çĕтĕлнĕ е хырăм выçă, çимелли çук. Хăш-пĕр ачасем хутаç çакса аякри ялсене çăкăр пуçтарма каятчĕç. Çывăхри ялсене кайма вăтаннă. Аяккарах кайсан палламаççĕ тенĕ. Выçă вилес килмест, мĕнле те пулсан чунĕсене усрасшăнах пулнă.

Эпир те шăллăмпа иксĕмĕр шкултан час-часах юлаттăмăр, анне килте пулман пирки килте ĕçлеме тиветчĕ. Пирĕн те ун чухне апат-çимĕç тулăх пулман, çапах анне кашни апат çимессеренех пире пĕрер татăк çăкăр валеçсе паратчĕ.

Çав çулсенче анне килте сахал пулатчĕ. Вăл ун чухне колхозра вăйпитти хĕрарăм шутланнă. Пĕр ĕçрен те юлмастчĕ. Хĕлле лавпа çӳретчĕ.

Ун чухне хĕрарăмсем арçын ĕçĕсене веçех туса пыратчĕç. Хăш чухне анне пĕрре кайсан икĕ-виçĕ кунсăр та киле таврăнаймастчĕ. Вĕсем Шупашкара та, Канаша та каятчĕç.

Ун чухне колхозсенче хальхи пек машинăсем пулман, пур ĕçе те лашапа тума тивнĕ.

Пĕррехинче эпир шăллăмпа шкултан килтĕмĕр. Иртенпе хырăмсем выçса кайнă, питĕ çиес килет. Анчах çимелли нимĕн те çук. Тата 6-7 çулхи Нина ятлă йăмăкпа 3-4 çулхи Валентин шăллăм та çиес килнипе пирĕн куçран пăхаççĕ.

Эпĕ асли, манăн вĕсене тăрантармалла. Анне лавпа малтанхи кунах колхоз ĕçĕпе Канаша ытти лавçăсемпе пĕрле тухса кайнă, вăл ырансăр таврăнасса шанмалли çук.

Анне çук чухне шкултан таврăнсан яланах мĕн те пулин пĕçереттĕмĕр. Мĕн пĕçерсе çинĕ-ха эпир ун чухне: терка икерчи, ыраш кĕрпи яшки. (Ырашне ал-арманьпе авăртса кĕрпе тăваттăмăр). Кĕрпине яшка çине янă, алласа тухнă вĕтĕ çăнăхĕпе терка икерчи тунă.

Пĕррехинче эпир шăллăмпа иксĕмĕр кукăль пĕçерме шутларăмăр. Шăллăмпа питĕ килĕштерсе ĕçлеттĕмĕр.

Эпĕ сакайне кĕрсе пĕр витре çĕр улми илсе тухрăм. Çĕр улми пĕр пайне çуса тасатса хатĕрлерĕм. Хуппине шуратмастăмăр, шуратса сая ямалăх çĕрулмисем пулман ун чухне. Теркăланă хыççăн ăна пăрса шывне юхтартăм та крахмалне тăрăлма лартрăм.

Тăрăлнă крахмалне, пăрса илнĕ çĕр улми çине ярса, пĕр-ик йĕкĕр ывăç çăнăх ярса çăрсан, кукăль тулĕ валли чуста пулать.

Çак вăхăтра витрери çĕр улмин тепĕр пайне Степа шăллăм валашкара тяпкăпа тӳсе кукăль ăшне хатĕрлерĕ.

Çапла эпир çĕр улмиренех тулне те, ăшне те хатĕрлесе кăмакана кукăль туса хыврăмăр.

Шкултан таврăннăранпа, иртенпех апат çимен ачасем, чылаях ывăннă ĕнтĕ. Апат-çимĕç хатĕрленисĕр пуçне килти выльăх-чĕрлĕхе те хамăрах пăхнă.

Ĕçсене пуçтарнă хыççăн ыранхи уроксене хатĕрленес тесе, шăллăмпа иксĕмĕр те шăши куçĕ пек краççын лампи умне кĕнекесем тытса лартăмăр. Анчах пирĕн уроксене хатĕрленесси пулман, иксĕмĕр те сĕтел хушшинчех, пуçсене сĕтел çине хурса çывăрса кайнă. Кăмакара кукăльсем пиçсен те кăларса çиеймен.

Çурçĕр иртсен анне киле таврăннă. Вăл, шăнса кайнăскер, лашине тăварса конюхсен витине леçнĕ (чылай чухне эпир тăварса леçекенччĕ).

Анне пӳрте кĕнĕ те пире, сĕтел хушшинчех çывăракансене йăтса вырăн çине вырттарнă. Пӳртре кукăль шăрши пур, анчах кукăлĕсем çук. Питлĕхе уçса пăхать: кăмакара пиçсе хытса кайнă кукăльсем выртаççĕ.

Вĕсене хăвăртрах кăларса хурать. Вăл кукăльсене, хытса кайнă пулин те, тепĕр кунне юратсах çирĕмĕр.

Хырăм выççи темĕн те çитерĕ.

Антонина ЛЬВОВА.
Сувар. — 2010 ç. — Ака, 30 (18 (852) №).

Тата вулăр