Аваллăхсăр малашлăх çук

Юпа уйăхĕн 21-мĕшĕнче Хĕрлĕçыр ялĕ çумĕнчи Кив масар вырăнĕнче çĕнĕрен вырнаçтарнă XVII-XVIII ĕмĕрсенчи сăвар-пăлхар палăкĕсене савăнăçлă лару-тăрура уçрĕç. Маларах Чăваш патшалăх гуманитари наукисен институчĕ, К.Иванов ячĕллĕ историпе культурологи тĕпчевĕсен фончĕ тата «Сувар» фонд Кив масар вырăнĕнче авалхи палăксене вырнаçтарас тĕлĕшпе пысăк ĕç туса ирттернĕ.

Кив масар палăксене уçнă самант

Кив масар çине палăксем вырнаçтарассипе, вырнаçтарнă палăксене уçассипе çыхăннă мероприятисене çак ялта çуралса ÿснĕ Владимир Иванов (Алмантай) тĕпчевçĕ, краевед пуçарăвĕпе йĕркеленĕ. Ял историне упраса хăварассипе чăннипех те пысăк ĕç туса ирттернĕ Владимир Николаевич. Йăх-несĕлне тĕпчесе «Предания старины глубокой», «Сувары - предки чувашей», «Кто мы - сувары-булгары или чуваши?» кĕнекесем, хаçат-журналсенче статьясем пичетленĕ вăл. Чи малтанах Кив масар вырăнне тупассипе тимленĕ Алмантайсен йăхĕнчен тухнă чăваш. Сăмах май, Кив масара Чăваш Республикин Министрсен Кабинечĕн 1993 çулхи юпа уйăхĕн 29-мĕшĕнчи Йышăнăвĕпе килĕшÿллĕн регион пĕлтерĕшлĕ культура еткерлĕхĕн объекчĕсен шутне кĕртнĕ. Тĕпчевçĕсем палăртнă тăрăх çак вырăнти палăксене Христос тĕнне йышăниччен пурăннă чăвашсен - сăвар халăхĕнчен тухнă чăвашсен вил тăприйĕсем çине лартнă. Сăмах май, иртнĕ ĕмĕрте - 1927 çулта çак вырăна Ленинградран килнĕ Ефименко археолог тĕпченĕ. Кив масар вырăнĕнче вăл ĕç хатĕрĕсем, килте усă курнă япаласем тата ытти тĕрлĕ хатĕр тупнă.

2007-2008 çулсенче В. Алмантай пуçарăвĕпе Хĕрлĕçыр ялĕнче наука экспедицийĕ ĕçленĕ. Тĕпчев çакна палăртнă: вил тăприсем çинчи чулсем формипе пăлхар тапхăрĕнчи палăксемпе пĕр евĕр пулнă.

Эппин сăварсен йăхĕсем хăйсен культурине 18 ĕмĕрчченех сыхласа хăварма пултарнă - çак шухăша Владимир Николаевич «Предания старины глубокой» кĕнекинче те палăртать.

Вил тăприсем çинчи чулсем çинчи çырулăха (ăна араб чĕлхипе çырнă) куçарассипе маларах асăннă экспедици членĕ - Хусантан килнĕ истори наукисен кандидачĕ Д.Г. Мухаметшин куçаруçă тимленĕ. Палăк çинчи ятсем Владимир Алмантай ашшĕ, вăрçă ветеранĕ, вĕрентекенре чылай çул тăрăшнă Николай Иванович Иванов хатĕрленĕ Алмантайсен йăх йывăçĕнчи ятсемпе пĕр килни чăн та тĕлĕнмелле пулнă.

Палăк çинчи çырулăха тĕпе хурса пирĕн несĕлĕмĕрсем пĕртапхăрта ислам тĕнĕ витĕр те тухнă, икĕ чĕлхе пĕлнĕрен вĕсем вил тăприсем çинчи палăк çине чăвашла мар, арабла çырнă текен шухăш та çуралнă тĕпчевçĕсен. «Чăвашсем пулсан та эпир паянхи кун вил тăприсем çинчи палăк çине вырăсла чĕлхепе çыратпăр. Тен, вăл вăхăтра та çакăн евĕр ÿкерчĕк пулнă?» - хăйĕн шухăшне пĕлтерчĕ Владимир Алмантай.

Уявра ял çыннисем - Владимир Щербаков, Мария Каширина, Николай Краснов, Лидия Иванова Алмантайсен йăхĕ чăннипех те пысăк пулнине, паянхи кун ялти çынсенчен çурри ытла çак йăхран тухнине çирĕплетрĕç.

«Кив масар» палăкне Чăваш патшалăхĕ сыхлатьСăмах вил тăприсем çинчи чулсем пирки пынă чух ял çыннисем çапла пĕлтерчĕç: араб çырăвĕсемлĕ хăш та пĕр палăксем çак вырăнта 1970 çулчченех выртнă. Кайран ялти хăш-пĕр çынсем вĕсене вата-вата çурт никĕсĕсем тунă чух усă курма е ытти тĕллевпе иле-иле кайса пĕтернĕ. Мария Каширина хыпарланă тăрăх, асăннă чулсемпе Канаш-Елчĕк çулĕн никĕсĕсене хывнă чух та усă курнă.

Çак кун Хĕрлĕçыр ялĕнчи палăксене уçма хутшăннă хăнасем - «Сувар» фонд председателĕ Николай Адёр тата асăннă фонд представителĕсем, истори наукисен докторĕ Виталий Иванов, Николай Балтаевпа Эдуард Бахмисов краевед-тĕпчевçĕсем, Раççей тава тивĕçлĕ художникĕ Владимир Николаев, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ художникĕ Юрий Ювенальев, Чăваш патшалăх гуманитари наукисен институчĕн археологи уйрăмĕн аслă наука сотрудникĕ Евгений Михайлов тата ыттисем те хамăр йăх-тымарсен историне пĕлни, хисеплени чăннипех те пархатарлă пулнине, историе пĕлмесĕр халăхăн малашлăхне упраса хăварма çуккине палăртрĕç. Халăхăмăр историне сыхласа хăварас тĕллевпе Хĕрлĕçыр ялĕнче чăннипех те пысăк калăпăшлă ĕç пурнăçланине, çакăнта Владимир Алмантай тата ытти ял çыннисен тÿпи пысăк пулнине те палăртрĕç вĕсем. Кив масар йĕри-тавра карта тытассипе, хатĕр палăксене вырнаçтарса лартассипе ял халăхĕ ниме йĕркипе ĕçленĕ, ĕçе кĕске вăхăтра пурнăçланă.

Уяв ячĕпе пухăннисене Хĕрлĕçырти культура çурчĕ çумĕнчи «Шанчăк» фольклор ушкăнĕ тата Иван Христофоров юрăç саламларĕç. Райадминистрацин культура тата информаци пайĕн ертÿçи А. Александрова ял историне пысăк тÿпе хывнă Владимир Алмантая Тав çырăвĕпе чысларĕ. Тăрăм ял тăрăхĕн пуçлăхĕ В. Александров та В. Алмантая пысăк тав сăмахĕ каларĕ.

Е. ПЕТРОВА.
Елчĕк Ен. — 2011 ç. — Юпа, 26 (130 №).