Чăвашсем Пăлхарта пухăнчĕç

Çакнашкал тĕлпулусем Аслă Пăлхар çĕрĕ çинче сайра пулса иртнĕрен-и, юлашки вăхăтра кунти историпе археологи заповедникĕнче пăлхарсем ислам тĕнне йышăннине халалласа нумай çурт-йĕр тума тытăннипе-и, «чăвашсем Пăлхарта пухăнчĕç» тесе пĕлтерни хаçат-журналсемшĕн резонанслă хыпар пулса тăрать. Çавăнпа та çак пулăма вырăнти администраци енчен те, Ульяновск облаçĕнчи, Тутарстанри Чăваш наципе культура автономийĕсен, Шупашкарти Чăваш наци конгресĕн ертÿçисенчен тимлĕх пулни хăйне пĕр пулăм теер. Мĕншĕн тесен халиччен Пăлхарта ку шайра чăвашсем пухусем ирттермен. Çавăнпа та хамăр историе пырса тивекен ыйтусенчен никам та айккинче тăрса юласшăн пулман.

Чăвашсен историйĕпе культура еткерлĕхне халалланă наукăпа практика конференцийĕИюлĕн 16-мĕшĕнче Спас районĕнчи чăваш центрĕн пуçарăвĕпе Пăлхарти Культура керменĕнче иртнĕ канашлăва хамăр республикăрисене шута илмесен, Самарпа Ульяновск облаçĕсенчен, Чăваш Республикинчен делегатсем нумайăнччĕ. Çавăнпа та Авалхи Пăлхар çĕрĕ çинчи чăвашсен историйĕпе культура еткерлĕхне халалланă наукăпа практика конференцийĕ «республикăри» статус чиккисенчен тухса сисĕнмесĕрех «регионсем хушшинчине» куçрĕ. Районта 400 ытларах кăна чăваш хисепленет пулсан та, вырăнтисем те сахалăн марччĕ залра.

Çак мероприяти çуллахи Микуларан Питрав кунĕччен тăсăлнă, кашни эрне вĕçĕнче иртекен хаваслă юрăпа ташă уявĕсенчен кăшт уйрăлса тăчĕ. Çавăнпа та семинарта ăслăлăх тытăмĕ хуçаланчĕ, эмоциллисенчен ытларах наука пĕлтерĕшĕллĕ докладсем пулни ăна чăннипе те çÿллĕ шая çĕклерĕ. Хамăр малашлăхри çул-йĕр çине аваллăх вĕрентĕвĕ витĕр тинкерсе пăхни пире пуласлăхра тĕрĕс аталанма, сахалрах йăнăшсем тума май парать. Пăлхарсен кун-çулне тишкернĕ май эпир чĕлхене мĕнлерех çухатма пулнине кăтартакан тĕслĕхсемпе те тĕл пулатпăр.

Иртнĕ эрнери пысăк çухатăва, «Булгария» теплоход путнипе вилнисене асăнса пĕр минут шăп тăчĕç пухăннисем. Чăваш центрĕн ертÿçи В.Якличева культура пĕрлешĕвĕн ĕçĕ-хĕлĕпе паллаштарчĕ.

Авалхи çĕршыв никĕсĕнче темиçе йăх пухăнса чăмăртаннă, мирлĕ пурăннă пулсан, халĕ те çармăссен, вотяксен, арсен, сăварсен, бесермянсен, ытти халăхсен тăхăмĕсем пысăк республикăра пĕр чĕлхе тупса туслă пурăнаççĕ. Çак шухăша çирĕплетсе Спас муниципаллă районĕн пуçлăхĕ К.Нугаев та районти чăвашсене аталанма ытти халăхсемпе тан условисем туса пани çинчен пĕлтерчĕ. Администраци çине тăнипе тата чăваш центрĕ тăрăшнипе Яшпашелĕнчи (Иж-Борискино) шкулта кăçалтан чăвашла вĕрентме тытăнаççĕ. Ку савăнтарать.

ТР ЧНКА ертÿçи К. Яковлев пуçлăха «Уяв» тесе тĕрленĕ алшăлли парнелерĕ, Спас районĕнче халăхсене аталанма условисем туса панăшăн Хисеп хучĕ пачĕ.

Наука ĕçченĕсемпе общество деятелĕсен шухăшĕсене пĕрле пухни те усăллă хăш чух. Докладсен темисем кăна мĕне тăраççĕ!

Чăваш Республикин наци музейĕн ĕçченĕ К. Березовская Пăлхарти авалхи тĕнпе çыхăннă япаласем çинчен каласа, вĕсен пĕлтерĕшне ăнлантарса пачĕ. ЧР Адвокатсен коллегийĕн председателĕ Ю.Рейгин истори даннăйĕсем тăрăх Атăлçи Пăлхарти право тытăмĕпе паллаштарчĕ.

Хăнасене кĕтсе илниПăлхар заповедникне реконструкцилени пирки чăваш тĕпчевçисен шухăшне, чăваш халăх академикĕ, Павлăри чăваш центрĕн ертÿçи В. Козлов пĕлтерчĕ. Паллă чăваш ученăйĕ Д. Мадуров археолог аслă патшалăха ĕлĕк мĕнлерех калани патне таврăнчĕ: Атăлçи Пăлхар е Кĕмĕл Пăлхар?

Залра ларакан вырăнти чăвашсемшĕн хальхи коммуникаци хатĕрĕсене (компьютер, телефон, айфон) чăвашлатсан тин эпир чĕлхемĕре хамăрпа пĕрле пуласлăха илсе кĕме пултарни çинчен те итлеме интереслĕ пулчĕ тесе шутлас килет. Хальхи технологисене чăвашлатайсан эпир чĕлхене аталанма çĕнĕ çулсем уçса паратпăр.

Пăлхар музейĕнче маларах чăвашсене аса илтерекен япаласем нумайччĕ, халĕ сайраланнă... Экскурсоводсем те ытларах кунти ислам илнĕ хыççăнхи аталану çине пусăм тăваççĕ. Сăмах май, Сăвар та Пăлхарпа пĕрлех ислам йышăннă тесе çирĕплетеççĕ вĕсем. Вил тăприсем çине лартакан чулсене те арабла çырнисене кăна хăварнă рунăллисем курăнмаççĕ.

Конференцире каланă хăш-пĕр сăмахсене те илсе кăтартар, çакă пухăвăн пĕтĕмлетĕвĕ пултăр.

К.Яковлев:

– Тутар халăхĕпе чăваш халăхĕ ĕлĕкрен-авалтан туслă пурăннă. Нихçан та хирĕçÿ пулман. Хальхи вăхăтсенче пирĕн умра çĕнĕ çулсем уçăлса пыраççĕ. Икĕ президент та çавăн пек калаççĕ. Çавăнпа та пирĕн тата вăйлăрах ĕçлемелле. Халăх валли тăрăшмалла.

Литераторсен те, писательсен те историе аталантарма тăрăшмалла, çырмалла. Хăрамалли çук. Анчах тĕрĕс мар япалана çырмалла мар. Ун пекки те хăш чух пулкалать, мĕншĕн тесен кашни халăх хăйĕн тĕрĕслĕхне шырать. Çав тĕрĕслĕх шыранă вăхăтра ытти халăх тĕрĕслĕхне çухатмалла мар тесе калас килет ман. Ăслă, пĕлсе çырмалла, пĕлсе калаçмалла. Ăçта-тăр чее те пулмалла, ăçта-тăр ăста та пулмалла – тĕрлĕ пулмалла. Пурнăç вĕт вăл çавăнтан тытăнса тăрать.

В.Козлов:

– Чăваш халăх академийĕ ятĕнчен конференцие хутшăнакансене саламлатăп! Пăлхарти паянхи мероприятин хакне сумлама пĕлмелле. Ученăйсемпе пĕрле ахаль çынсем çакăнта пуçтарăнчĕç, паянхи лару-тăрăва, проблемăна сÿтсе явма пултараççĕ. Эпир çакăнта пухăнса ыйтусене сÿтсе явма пултарни вăл Тутарстанра общество çитĕнсе çитнине пĕлтерет. Мĕн тесен те Тутарстанра наци политикине тĕрĕс илсе пынишĕн тав тăватăп. Виçе пĕр еннелле ытларах тайăлни пур, сисĕнет. Анчах истори çакна çăмăллăн ăнлантарать. Камра власть, укçа – çав истори çырать. Кунта нимĕн кÿренмелли те çук. Урăх вăхăтсем те, тен килĕç, Авалхи Пăлхар вăхăчĕсем иртрĕç вĕт, ку вăхăтсем те иртĕç. Çапах истори чăнлăхĕ вăл ăçта-тăр варринелле вырнаçнă. Вăл пурпĕр тапса тухать. Пăлхар пирĕн пĕрлехи пурлăх, пĕрлехи еткерлĕх. Ăна пĕр енлĕн кăна илсе хаклас марччĕ.

Чăвашлăхшăн тăрăшакансен иккĕмĕш ăрăвĕ çитĕнчĕ ĕнтĕ паян. Ырă ĕç вăл сăваплă. Эпир вара çапла пăлханмасăр, лăпкăн хамăр ĕçе тăвар. Хуллен тумласа тăракан шыв та чула шăтарать. Пирĕн ват асаттесен хăватне ăна никам та туртса илеймест, куншăн хăрамалла мар.

Константин МАЛЫШЕВ.
Автор сăнÿкерчĕкĕсем.

Сувар. — 2011 ç. — Утă, 22 (29 (915) №).