Эпир – сăвар йăхĕнчен

«Туслăх – вăхăта, тăванлăх – ĕмĕрлĕхе». Çак чăваш ваттисен сăмахне Владимир Алмантай хăйĕн нумаях пулмасть кун çути курнă «Предания старины глубокой» кĕнекинче эпиграф вырăнне усă курнă. «Суварская пословица» тесе палăртнă вăл унăн айне. Ку эпиграфпа автор авалхи суварсемпе чăвашсем хушшинчи çыхăнăва тепĕр хут çирĕплетет.

Кĕнекере автор хăйĕн тăван ялĕн – Чăваш Енри Елчĕк районĕнчи Хĕрлĕ Çыр ялĕн историне тĕпченĕ. Хăй мĕн курнине, ватă çынсен асаилĕвĕсене авалхи сăвар-чăвашсен вилтăпри палăкĕсемпе çыхăнтарса ĕненмелле çырса кăтартнă. Кĕнекене сăнÿкерчĕксемпе, авалхи документсемпе пуянлатнă.

VII-VIII ĕмĕрсенче сăвар-пăлхар йăхĕсем арабсем хĕснипе Кавказ тăвĕсем патĕнчен Вăтам Атăл тата Кама хĕррине куçса лараççĕ. X-XII ĕмĕрсенче Пăлхар патшалăхĕ уйрăмах вăйланса каять. Тутар-монголсем, каярах Уксах-Тимĕр тапăнса кĕнипе пăлхар хулисемпе ялĕсем саланнă.

Сăварсем тăшманран тарса çурçĕрелле вăрмансене пытаннă. Кăнтăрта «Тискер хир» пулса кайнă, унта ногай тутарĕсем куçса çÿренĕ.

А.И.Хованский палăртнă тăрăх, IX-XIII ĕмĕрсенче Пăлхар патшалăхĕн çурçĕр-хĕвел тухăç пайĕнче Хĕрлĕ Çыр ятлă крепость пулнă. Вăл Ылтăн Урта тапхăрĕнче, XIII-XV ĕмĕрсенче те пулнă ахăр. Кайран çыннисем çурçĕрелле куçса пынă, хальхи Елчĕк районĕнчи Хĕрлĕ Çыр ялне вĕсем Алмантай ятлă çын ертсе пынипе пуçласа янă тесе ĕнентерет кĕнеке авторĕ. Хăйĕн йăхне вăл яла пуçласа яракан Алмантайран илет. Çакна кĕнекере илсе кăтартнă йăх тымарĕ (генеалогическое древо) лайăх çирĕплетет. Ял аваллăхне автор ватă çынсен асаилĕвĕ урлă кăтартать. Унăн ашшĕ, 1920 çулта çуралнă Николай Иванов тата ялти 1925 çулта çуралнă Василий Кузьмин аса илнĕ тăрăх, кивĕ масарта араб çырăвĕ евĕр вилтăпри чулĕсем пулнă. Çакăн пек чулсем паллă çынсен вилтăприйĕ çине çеç хунă, ахаль çынсен вилтăприйĕ çине ахаль чулсем лартнă. Ял Канашĕн председателĕ хушнипе сувар-мăн асаттесен чулĕсене ватса çул тума тытăннă. Н.Иванов çакна хирĕç пулнă, çырма тĕпĕнчен кирлĕ чухлĕ чул хăй кăларма сăмах панă. Сăмахне тытса чул кирлинчен ытларах та кăларнă, çакăн çинчен район хаçачĕ те çырнă. Анчах çакă та, Ял Канашĕн председателĕпе хирĕçни те пулăшайман. Палăксене урапасем çине тиесе Канаш çулне тума илсе кайнă.

Кĕнекере автор А.О.Смолин тĕпчевçĕ асаилĕвĕсен пĕр страницин ксерокопине илсе кăтартнă: «Эпĕ çиччĕре чухне Хĕрлĕ Çыр (Полевые Кызыльяры) ялĕ çумĕнчи масар çинчи чулсене (миçине астуман) Елчĕкпе Канаш хушшинче çул тунă çĕре лав çине тиесе илсе кайса ватса ячĕç», – тесе çырнă унта. Çакăн пирки кĕнекере автор хăйĕн шухăшне пĕлтерет:

«...Нумай çул иртрĕ, эпĕ хам та ĕнтĕ виçĕ ывăл ашшĕ, анчах хăш-пĕр шухăшсем мана халĕ те канăç памаççĕ. Пĕр ыйту тухса тăрать ума – мĕншĕн? Мĕншĕн манăн атте пурнăçне шеллемесĕр çĕршыва хÿтĕленĕ чухне коммунист ятне тивĕçлĕ пулнă, кайран партие ертсе пыракансемпе хирĕçнĕшĕн çак тивĕçе туртса илнĕ унтан? Мĕншĕн вăл вăрçăра ыттисемпе пĕрле çĕршыва тăшманран хÿтĕлесе хăварнă, мирлĕ вăхăтра хăйĕн мăн аслашшĕсен вилтăприне влаçрисен мăшкăлĕнчен хÿтĕлеймен. Мĕншĕн?»

Çак шухăш мĕнпур кĕнекере тĕп вырăнта тăрать. Ял çыннисем сăвар йăхĕнчен тухнине автор тĕрлĕ япаласемпе çирĕплетет. Ялта тупнă авалхи кинжал аврин, Сувар хулинче X-XIII ĕмĕрсенче тунăскерĕн, çав вăхăтри эрешсен, çĕрĕсен, укçа-тенкĕн, тĕрлĕрен документсен сăнÿкерчĕкĕсене илсе кăтартать. Ял историйĕпе паллаштарнă чухне те ÿкерчĕксемпе усă курать. Пĕр сăмахпа каласан, кĕнекене хатĕрлеме автор чунтан тăрăшни куç умĕнчех. Хам автортан тăватă çухрăмри ялта – Турхан ялĕнче çуралнăран, унăн кĕнекинче калани çумне эпĕ хамăн ача чухнехи асаилÿсене те илсе кăтартасшăн. Эпĕ астăвасса пирĕн ял çумĕнче те çавăн пек кивĕ масар пурччĕ. Пăла шывне юхса кĕрекен Типĕ çырман сулахай çыранĕнче вырнаçнăскер çинче çырусăр чулсем выртатчĕç. Вĕсенчен хăш-пĕрисем 70-мĕш çулсем пуçланичченех упранчĕç, кайран вĕсене çурт-хуралтă никĕсĕсем валли илсе кайса пĕтернĕ терĕç. Пирĕн йăхран йăха куçакан калав тăрăх, çак вырăна мăн асаттесен – сăвар турханĕсен салтакĕсемпе çывăх çыннисене пытарнă. Турханĕсене хăйсене Типĕ çырман сылтăм çыранне пытарнă тет. Çыруллă чулсем пулнă вĕсем çинче. Ку чулсене эпĕ астумастăп, астăвасса масарĕ хăй те çукчĕ ĕнтĕ. Ун вырăнне ялти влаçсем, вăрçăчченех ахăр, пысăк путвал чавтарнă. Ку путвала чавнă чухне этем шăммисем, тĕрлĕрен эреш, ылтăн-кĕмĕл укçасем тупнă тет. Хăш-пĕрисем ылтăн пайласа çапăçса кайни çинчен те калаçатчĕç. Халĕ вара путвалĕн те йĕрĕ юлман ĕнтĕ.

Çапла, хамăр йăх тымарне, мăн асаттесене хисеплеме, вĕсемпе мăнаçланма пĕлместпĕр çав эпир. Вырăссем калашле, «Йăхне маннă Йăван» пулса ÿсетпĕр. Çакна Владимир Николаевич Иванов (Алмантай) хăйĕн çĕнĕ кĕнекинче ĕненмелле уçса панă.

Евгений ТУРХАН.
ТР Писательсен союзĕн членĕ,
«Сувар» хаçат çумĕнчи «Сунтал» литпĕрлешÿ ертÿçи.

Сувар. — 2010 ç. — Пуш, 5 (10 (844) №)