Пăлхарти консенсус

Фонд возрождения памятников истории и культуры Республики ТатарстанТутар-монголсем XIII ĕмĕрте тапăнса киличченхи Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн историлпе эткерĕсем камсем текен ыйтăва тутарпа чăваш ученăйĕсем нумай чухне тĕрлĕрен хуравланă. Х-ХШ ĕмĕрхи патшалăхăн тĕп хули пулнă Пăлхар хулашĕнче юлашки вăхăтра пыракан археологи ĕçĕсем историлле тата обществăлла дискуссисене çĕнĕрен чĕртрĕç. Нумай пулмасть ку ыйтупа Шупашкарта тата Чăваш Енри Патăрьел районне кĕрекен Шăнкăртам тутар ялĕнче те «Шăнкăртам вулавĕсем» иртрĕç.

Шупашкарти чăваш ученăйĕсенчен, общественность представителĕсенчен тăракан ушкăн ноябрĕн 13-14-мĕшĕсенче Пăлхар патшапăх историпе архитектура музей-заповедникĕнче пулчĕ.

Шупашкарти «Сувар» фондăн председателĕсенчен пĕри Тимĕр Тяпкин ку çул çÿрев пирки çапла капаса пачĕ:

- Тутарстанри ĕçтешсем патне визит йĕркелекенсенчен пĕри пирĕн фонд. Унта Чăваш патшалăх гуманитари наукисен институчĕн директорĕ Ю. Исаев, унăн çумĕ, музей ĕçĕсен специалисчĕ, Чăваш тавра пĕлÿçисен канашĕн ертÿçи Э. Бахмисов, чăваш этнологĕ, истори наукисен докторĕ В. Иванов, музей ĕçĕн паллă дизайнерĕ, ЧР тава тивĕçлĕ художникĕ Ю. Ювенальев, «Сувар» фондăн хастарĕ, географ, сувар ăрăвĕ çинчен çырнă кĕнекен авторĕ, тĕпчевçĕ В. Алмантай тата телевидени, радио журналисчĕсем хутшăнчĕç. Эпир Пăлхар патшапăх историпе архитектурăллă музей-заповедникăн директорĕпе Рафаэль Зуфаровичпа тĕл пултăмăр. Унпа калаçу тухăçлă пугнĕ. Вăл музей-заповедникăн администрацийĕ Чăваш Енри ĕçтешĕсемпе хăнасене йышăнма яланах хатĕррине каларĕ. Шелте, кун пекхăнасем вĕсем патĕнче сайра-хутра кăна пулаççĕ-мĕн. Музей экспозицийĕсене хатĕрленĕ çĕре чăваш специалисчĕсене те хутшăнма сĕнчĕ вăл.

Хальхи вăхăтра Пăлхар хулашĕнче калама çук пысăк строительство ĕçĕсем пыраççĕ. Теплоходсем валли конференц-заллă, хăна çурчĕллĕ, ултă хутлă причал тăваççĕ. Паплах, пысăк мечĕт строительстви те пырать, Пÿлер хулашĕ çумĕнче темиçе гектар çинче этнопарк тума тытăннă. Унта çил, шыв арманĕсем, пекарня, тимĕрç лаççи тата ытти те пулать теççĕ. Папăртса хăварам, ĕç кунта талăкĕпех чарăнмасть. Проектпа строительствăн заказчикĕ — М.Шаймиев ертсе пыракан «Возрождение» фонд. Пăлхар хулине мăсăльмансен центрĕ туса хурасси пирки сăмах пырать ахăр, строительствăна чи пысăк финанспа промышленность бизнесне явăçтарнă.

Эпир Пÿлер, Сувар хулашĕсенче те пулса куртăмăр, чăн та, вĕсенче хальлĕхе нимĕнле ĕç те пымасть. Çавăнпа çурма ишĕлчĕк чиркÿсем тăлăххăн лараççĕ, анчах музей ĕçченĕсем вĕсем патне те черет çитессе шанаççĕ. Сувар музейĕн ертÿçисем пире питĕ лайăх йышăнчĕç çеç мар, пĕрле ĕçлеме те сĕнчĕç. Кашни çĕрте М.Шаймиевăн: «Пирĕн пĕр истори», — текен сăмахĕсемпе çирĕплетсе вĕсем Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн историлле астăвăмне йĕркелеме чăваш ученăйĕсем, историкĕсем, специалисчĕсем те хутшăнмалли çинчен каларĕç. Çак сăмахсене илтсен, ЧНК президенчĕ Г. Архипов М.Шаймиев ячĕпе янă çырура чăваш специалисчĕсене çак ĕçе хутшăнтарма ыйтни тĕлĕнтерет. Ара, кам чăрмантарать? Мĕншĕн хутшăнмаççĕ? Мĕншĕн-ха кунта юлашки 10 çулта Олег Цыпленковсăр, Евгений Ерагин тавра пĕлÿçĕсĕр тата Олег Мустаевсăр пуçне никам та килмест? Вырăссем калашле, кам тÿлет, çав ташлать мар-и? Атăлçи Пăлхар пирки калас пулсан, кăмăлсăр пулса мĕн-тĕр ыйтмалла мар пирĕн, хамăрăн авторитетпа усă курса Атăлçи Пăлхарта несĕлсен историне сыхласа хăварас текенсене çак ĕçе явăçтарма тăрăшмапла.

Тимер АКТАШ,
Шупашкар.

Сувар. — 2010 ç. — Чÿк, 19  (47 (881) №).