Поэмăсенче – чăвашсен аваллăхĕ

Паянхи кун «Шуратăл» литпĕрлешÿ йышĕнче поэма çыракансене кама та пулин асăнма пулать-ши? Тăруках хуравлама та çук пек. Пелепейри  М. Прохорова Ф. Вуколов-Эрликĕн «Телей шыракансем» повеçĕ тăрăх поэма хайланăччĕ-ха. Ăна кĕнеке туса та кăларчĕ. Ку вăл икĕ автор ĕçĕ пулни каламасăрах паллă. Ялтăр Мучин пур пĕр поэма. Малашне эпир поэма çеç мар‚ поэмăсен ярăмне çырнă‚ кĕнеке туса кăларнă сăвăçăмăр та пур тесе калама пултаратпăр. Кĕнеки те сĕтел çинчех. «Çеçенхирти пушар» ятлăскер. Ку автора пурте пĕлетпĕр: вăл Федоровка районĕнче ĕçлесе пурăнакан тухтăр Аркадий Русаков. Пушкăртстанри чăваш вулаканĕсемшĕн унăн ячĕ тахçанах паллă.

Халиччен Аркадий Никандровичăн «Инçетри тухăçра‚ чикĕре…»‚ «Чуллă вар»‚ «Страницы чувашской истории» кĕнекесем тухнă. Вĕсем пурте прозăпа çырнисем. Халĕ вара – поэзи. Истори тĕлĕшĕнчен пĕр-пĕринпе мĕн чухлĕ те пулин çыхăнса-сыпăнса тăракан пилĕк поэма вырăн тупнă унта. Эппин‚ историлле поэмăсем темелле пуль. Кĕнекен ум сăмахĕнче ПР культурăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ В.Енĕш çапларах çырать: «Унта пилĕк поэма‚ апла  пулин те çав хайлавсенче çынсем хушшинчен суйласа илнĕ геройсем çук‚ вĕсенчи тĕп герой – пăлхар-чăваш‚ сувар-чăваш‚ хунн-чăваш халăхĕ…». Асăннă халăхсем пурте тăван халăхăмăрăн авалхи мăн аслашшĕсем пулнине чăваш халăхĕн историйĕпе кăсăкланакансем чухлаççĕ пулĕ. Кашнин хăйĕн вăхăчĕ‚ геройĕсем‚ патшисем пулнă. Хамăра çывăхрах вăхăтра пурăннă йăхташăмăрсем çинчен калакан «Пăлхарсем» поэмăпа паллашар-ха‚ автор истори чăнлăхне еплерех тытса пынине‚ çав вăхăтрах поэзири ăсталăхне куç хывар.

Поэмăн эпиграфĕ вырăнне Н.И. Ашмарин сăмахĕсене илсе кăтартнă: «Хальхи чăвашсем никамсем те мар‚ атăлçи пăлхарĕсен тĕп несĕлĕсем пулса тăраççĕ».

Автор поэмăри ĕçсем хăçан пулса иртнине хронологи йĕркипе çырса кăтартать. Малтанхи йĕркесенчех вулатпăр:

Пин те ик çĕр çирĕм виçмĕш çул.
Явăнать тусан уй-хирсенче.
Тĕпренет ванса шак хытă чул
Чингисханăн çарĕ айĕнче…

Çапла тăрук‚ ум сăмахсăр-мĕнсĕр пуçланать поэма. Тытăçу-çапăçу пуçланас хăрушлăх йĕркесерен ÿссе пырать. Чи малта – Субедей çар пуçĕ. Сăнĕ хаяр унăн. Вăл хушнипе шучĕ çук пысăк утлă çар малалла васкать. Утсен ури айĕнчи çĕр чĕтрет. Çуйхашупа шăв-шава пула тÿпери кайăксем пере-пере ÿкеççĕ…

Çакнашкал тискер ÿкерчĕкпе пуçланать поэма. Автор вулакан чунĕ çÿçенмелле çырса кăтартма пултарнине палăртмасăр иртме çук.

Пăлхар-чăвашсем хăйсен çĕршывĕнче тыр-пул ÿстерсе‚ выльăх-чĕрлĕх ĕрчетсе пурăннă‚ суту-илÿ ĕçне аталантарнă‚ акăш пек илемлĕ хĕрсем çитĕнтернĕ. Пăлхар патши Челпир халăхшăн тăрăшнине те манса хăварман. Малалла эпир пăлхарсен Пачман ятлă çар пуçĕпе паллашатпăр. Унăн чеелĕхĕ монголсен çарне аркатса тăкма пулăшать. Вăл тăшмана икĕ ту хушшине улталаса кĕртет те кĕтмен çĕртен тапăнать. Ку çапăçăва автор кĕскен те витĕмлĕн çырса кăтартнă:

Чакрĕ те вăл кăшт ту хушшине‚
Çавăнта кĕрсе кайсан тăшман
Арăслан пек сикрĕ ун çине.
Чĕвиклетрĕ‚ сывлăша çурса‚
Пăлхар хĕçĕ. Касрĕ тăшмана.
Лашасем йăванчĕç такăнса‚
Лапчăтса та амантса çынна.
Çапăçать урса чăваш-пăлхар‚
Хÿтĕлет вăл хăйĕн çĕршывне.
Шеллемест ун аллинчи чукмар
Умĕнчи чĕнмен хăнасене.
Сăнăсем вĕçеççĕ ту çинчен.
Çапăçу пырать.
Шăв-шав тăрать.
Атăлçи Пăлхар çĕршывĕнчен
Чингисханăн çарĕ‚ ак‚ тарать…

Анчах та ку вăл юлашки çапăçу мар иккен. Кунашкал тытăçусем малалла та нумай пулаççĕ. Çапăçу вăл çĕнтерÿ кăна мар‚ çухату та.

Поэмăна вуланăçемĕн çĕнĕрен те çĕнĕ сăнарсемпе паллашатпăр. Челпир вилнĕ хыççăн патшана Ылттăнпик ларать. Пачман авланать. Унăн арăмĕ – Ылттăнчеч. Вулакан кунта çаплах Атланпа Элпике юратăвĕ çинчен те çĕннине сахал мар пĕлет.

Поэмăн чĕлхине тиркеме çук. Вăл çăмăллăн вуланать. Илемлĕх мелĕсемпе усă курса çырнă‚ сăнарлă каланă йĕркесем сахал мар:

Пăлханса Пăлхар çĕкленчĕ кар!
Çарĕ ун шăртланчĕ сăнăпа…
Тутарсене сăнлакан йĕркесем те асра юлаççĕ:
Вăрмантан тутар-монгол хăрать‚
Уçă çĕрсене вĕреннĕскер.

Тăшман мĕнле çĕрсенчен  килнине асра тытса çырни питĕ вырăнлă пулса тухнă. Ăнланма йывăр та кăнттамрах сăмах çаврăнăшĕсем те тĕл пулаççĕ. Çакна вуласа пăхар-ха:

Кам-ха савмĕ сарă хĕрсене
Çирĕмре? Вĕренĕ вăй чухне.

Сăмахсем хăйсен вырăнĕнче мар. Çамрăк чух вăй вĕрет тени те ăнăçсăр. Юн вĕрет тетпĕр.

Вулакана автор пултарулăхĕпе çывăхрах паллаштарас тесе ку поэма çинче ытларах чарăнса тăтăмăр. Пурпĕрех хăв вуласа тухнине нимĕн те çитмест. Ытти хайлавсем пирки кĕскен çеç каласа хăварасшăн. “Шумерсем” поэмăра сăмах хăш вăхăт‚ кам çинчен пыни ятĕнченех курăнать. Поэмăна автор профессора панă ыйтуран пуçласа янă. Ыйтăвĕ‚ паллах‚ чăвашсен аваллăхĕпе çыхăннă. Çапла вара профессор хуравĕ поэма содержанийĕ пек килсе тухнă. Вăл хăйĕн сăмахне çапларах пуçлать:

- Çапла‚ чăваш-шумер‚
пĕлсемĕр.
Нумай ăсчах çакна‚ туссемĕр‚
Каланă пĕрре мар.
Анчах пĕрремĕш калаканĕ‚
Тĕнче çине кăлараканĕ
Вăл – академик Марр…

Эппин‚ А. Русаков пуш сăмах вакламасть‚ истори чăнлăхĕсем çине таянса çырать.

“Тăмарислу” поэмăра автор кивĕ эрăн улттăмĕш ĕмĕрĕнче Вăтам Азире пурăннă паянхи чăвашсен мăн аслашшĕсем хăйсем çине тапăнса кĕнĕ перссемпе еплерех çапăçни‚ вĕсене аркатса тăкни çинчен сăвăланă. Кун пирки хайлав умне лартнă эпиграфрах палăртса каланă.

Сăварсем” поэмăна та кăсăклансах вулатăн. Ăна та тăван халăхăмăрăн историйĕпе çыхăнтарнă. Çĕнĕ эрăн саккăрмĕш ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Каспи тинĕсĕ çывăхĕнче сăварсем хăйсен патшалăхĕпе пурăннă‚ анчах вĕсене кăнтăр енчен час-часах арапсем тапăннине хирĕç кĕрешме тивнĕ. Вăйсем чакнипе каярахпа Вăтам Атăл тăрăхне пăлхарсем патне килсе вырнаçнă. Сăварсем те‚ пăлхарсем пекех‚ хальхи чăвашсен мăн аслашшĕсем пулнă.

Кĕнекери юлашки поэма “Таркăнсем” ятлă. Унта çырса кăтартнă ĕçсем Пугачев восстанийĕпе çыхăннă. Пĕтĕм ĕç-пуç Арттас ятлă çамрăк чăваш тавра аталанса пырать. Вăл асăннă пăлхава тÿрремĕнех хутшăннă‚ çакăншăн ăна патша салтакĕсем йĕрлеççĕ. Йĕрлеççĕ çеç мар‚ ярса та тытаççĕ. Анчах савнă хĕрĕ Кĕлпи пулăшнипе вăл вĕсенчен тарса хăтăлать. Çакăн хыççăн ун чылайччен тарса çÿреме‚ вăрманта упа шăтăкĕнче те пытанса пурăнма тивет. Юлашкинчен хăйĕнпе пĕр шухăшлисемпе Урал тăрăхне куçса килет‚ чăваш ялĕ пуçласа ярать. Поэмăра юрату теми те пысăк вырăн йышăнать. Вулакан чунне çÿçентермелли йĕркесем те чылай.

Кĕнекери поэмăсем пурте чăвашсен мăн аслашшĕсемпе‚ çаплах хамăртан 2-3 ĕмĕр маларах пурăннă йăхташăмăрсен пурнăçĕпе‚ ĕçĕ-хĕлĕпе‚ кĕрешĕвĕпе паллаштараççĕ. Çавна май “Çеçенхирти пушар” пире те‚ паян пурăнакан чăвашсене‚ поэмăсенчи сăнарсем пек хастар та паттăр‚ йывăрлăхсене çĕнтерсе пыма вăй-хал çитерме хавхалантаракан кĕнеке пулса тăрать.

А. САВЕЛЬЕВ-САС.
Урал сасси. — 2010 ç. — Çурла, 26.