Чăвашсем

Çĕнĕ чĕлхе саккунĕ кирлĕ

ЮНЕСКО эксперчĕсен пĕтĕмлетĕвĕсем тăрăх, çитес 50 çулта Раççейре 136 чĕлхе (çав шутра чăваш чĕлхи те) пĕтес хăрушлăхра. Çĕршывра чи йышлăн пурăнакан 10 халăх йышне кĕрекен чăвашсем малашне хăй чĕлхине манаççĕ текен шухăшпа пĕрре те килĕшес килмест. Çавах та юлашки çырав пĕтĕмлетĕвĕсем чăнах та савăнтармаççĕ. Регионсенче 2002 çулпа танлаштарсан, чăвашсен шучĕ 10-шар пине чакрĕ. Чăваш Енре хăйĕнче те чăваш тесе çыртаракансен йышĕ 74,5 пин çынна сахалланчĕ. Апрелĕн 26-мĕшĕнче Шупашкарта Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институтĕнче шăпах чăваш чĕлхипе культурине упраса аталантарас ыйтăва Правительство представителĕсем, чăваш интеллигенцийĕ, чĕлхеçĕсем, массăллă хыпар хатĕрĕсен ĕçченĕсем, тăван чĕлхен шăпишĕн пăшăрханакан тата ытти çынсем çавра сĕтелте сÿтсе яврĕç.

Тăван чĕлхепе калаçма та‚ вулама та пĕлмелле

Çак çырăва мана “Урал сассинчи” “Профессор ялĕ те вырăсланать‚ те тутарланать” статья çырма хистерĕ. Пурте пĕлетпĕр‚ ЮНЕСКО чăваш халăхне çĕр çинчен пĕтекеннисен шутне кĕртнĕ. Çакна чăваш ялĕсенче‚ шкулсенче‚ тĕрлĕ канашра пулса курман çын кăна хирĕçлеме пултарать. Пĕтĕм Раççейри çыравсем те çакна çирĕплетеççĕ. Апла пулсан пирĕн чăвашлăха упрас тата çак ĕçе çамрăксене явăçтарас енĕпе çитменлĕхсем нумай-ха. Ун пирки калаçмалла‚ çырмалла кăна мар‚ вĕсене пĕтерме тăрăшмалла.

Юлашки чăваш…

Халăх шучĕ епле хăвăрт чакса пынине кашни çын Раççей шайĕнче çырав ирттермесĕрех хăйĕн несĕл йывăçне хут çине ÿкерсен курма пултарать. Çемьере хăш тăван хыççăн чăваш юлманнине хĕрлĕ тĕспе палăртмалла çеç. Ытти халăхсем хăвăрт йышланнă чухне чăваш халăхĕ сахалланса пырать. 1970 çулта Пушкăртстанра 126 638 чăваш пурăннă пулсан юлашки çырав тĕлне (32 çул хушшинче) чăваш йышĕ 9 321 çын таран чакнăччĕ.

Поэмăсенче – чăвашсен аваллăхĕ

Паянхи кун «Шуратăл» литпĕрлешÿ йышĕнче поэма çыракансене кама та пулин асăнма пулать-ши? Тăруках хуравлама та çук пек. Пелепейри  М.Прохорова Ф. Вуколов-Эрликĕн «Телей шыракансем» повеçĕ тăрăх поэма хайланăччĕ-ха. Ăна кĕнеке туса та кăларчĕ. Ку вăл икĕ автор ĕçĕ пулни каламасăрах паллă. Ялтăр Мучин пур пĕр поэма. Малашне эпир поэма çеç мар‚ поэмăсен ярăмне çырнă‚ кĕнеке туса кăларнă сăвăçăмăр та пур тесе калама пултаратпăр. Кĕнеки те сĕтел çинчех. «Çеçенхирти пушар» ятлăскер. Ку автора пурте пĕлетпĕр: вăл Федоровка районĕнче ĕçлесе пурăнакан тухтăр Аркадий Русаков. Пушкăртстанри чăваш вулаканĕсемшĕн унăн ячĕ тахçанах паллă.

Чăваш çемйи чăвашах çитĕнтертĕр

Паянхи лару-тăрăва илес пулсассăн, чăвашсен йышĕ чаксах пырать. Пĕтĕмĕшле пăхсан, чăвашсен кăна мар, Раççейре пурăнакан ытти вак халăхсен те. Хăшĕ-пĕри çакна асăрхамасть е вуçех пĕлмест, пĕлекенни вара шăпрах тăма кăмăл тăвать. Мĕн тăвас тен, йăваш чăваш...
Тĕрĕссипе, эпир хускатнă ыйту паян çеç çуралман. Ĕлĕкех пулнă вăл. Кун çинчен пире Гурий Комиссаров-Вантерăн «Чăваш халăхĕ малалла кайĕ-ши, каймĕ-ши;» ятлă статйи те çирĕплетсе калать. Ăна вуласан тĕлĕнетĕн: XX ĕмĕр пуçламăшĕнче мар, тинтерех çырнă пулĕ ку ĕçе; Питĕ тарăн та пĕлтерĕшлĕ, кивелми шухăшсем палăртнă чăвашсен паллă историкĕ, тăван халăх культурине тишкерекенĕ. Чăваш пĕтессине кăтартакан хăрушă паллăсен шутне вăл çаксене кĕртнĕ:

Истори палăкĕсем – ĕмĕре

Эпĕ хамăн сăмахсене ял-йышăма, Тутар Пăрнайĕнче пурăнакансене, чĕнсе калатăп: Пăрнай Алка хула пулнă вырăна хамăрăн несĕлсем патне çухатусемсĕр çитересчĕ.

Пăрнай сăвар халăхĕн историйĕпе питĕ тачă çыхăннă. Вăл Сăвар хулин çывăхнех вырнаçни те çакăн çинченех калать. Тĕрĕк тĕнчинче сăвар халăхĕн (шыв çыннисен) историйĕ Междуречье – Месопотами – историйĕ çине таянать. Вĕсем Хазар (Каспи) тинĕсĕ хĕрринче пурăнни паллă.

Мĕн вăл Сувар?

Çак ыйтăва кашни çур çуллăх пуçламăшĕнче пирĕн çĕнĕ вулакансем параççĕ.

Сăвар (вырăсла - Сувар) текен хула хальхи Спас тата Элкел районĕсен чиккинче, Кузнечиха ял тĕлĕнче Пăлхар патшалăхĕ вăхăтĕнче пулнă. Тата ĕлĕкрех сăвар йăхĕсем хальхи Дагестан территорийĕнче пурăннă. VII ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче сăварсен ытларах пайĕ Вăтам Атăл çĕрĕ çине куçать, вĕсем пăлхар йăхĕсемпе юнашар, Утка тата Кĕçĕн Çарăмсан юханшывĕсен тăрăхĕнче тулăх çĕрсене йышăнаççĕ.

Мĕншĕн чăваш, сувар мар?

Чăвашсен несĕлĕсемпе çыхăннă кĕнекесене вуланă хыççăн Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнче пĕрлешнĕ тăватă йăхра вăйлисем иккĕшĕ пулнине ăнлантăм: пăлхарсем (булгарсем, кочевниксем) тата суварсем («шыв çыннисем», кочевниксем мар).

Чăваш халăхĕ малалла кайĕ-ши, каймĕ-ши?

Комиссаров Г. И.
Чăваш халăхĕ малалла кайĕ-ши, каймĕ-ши? / Ĕпхÿри Чăваш Халăхĕн Ушкăнĕ Кăларнă Кĕнеке. — Ĕпхÿ: Типография Губернского Союза Кооперат. Союзов, 1918.

Subscribe to RSS - Чăвашсем