Пуян аваллăха тĕпчемелли пайтах

Нумаях пулмасть Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институтĕнче иртнĕ конференцире асăннă институтăн, çавăн пекех К.В.Иванов ячĕллĕ историпе культурологи тĕпчевĕсен фончĕн, «Сувар» фондăн тата Чăваш Енри тавра пĕлÿçĕсен союзĕн ĕçченĕсем Чăваш Ен территорийĕнчи сувар-пăлхар палăкĕсене тĕпчес тата çĕнĕрен калăплас ыйтăва хускатрĕç.

Çакна палăртса хăварам: тухса калаçакансем яланхи пек хут çине çырса хатĕрленине вуласа памарĕç, хăйсен пуçĕнче, чунĕнче пуррине уççăн пĕлтерчĕç.

Истори ăслăлăхĕсен докторĕ, К.В.Иванов ячĕллĕ историпе культурологи тĕпчевĕсен фончĕн директорĕ Виталий Иванов Василий Николаев академикăн чăваш халăхĕ пуçланса кайнине тĕпченин паллăрах уйрăмлăхĕсем пирки чарăнса тăчĕ. Виталий Петрович хăй те, унпа юнашар вăй хунăскер, Василий Васильевичăн ĕç мелне лайăх пĕлнĕ. Ăсчах комплекслă тĕпчеве, чăваш пурнăçĕнчи «пушă вырăнсене» «тултарас» меле тĕпе хунă-мĕн. Çав «тултармăша» — халăх кун-çулĕпе çыхăннă материала — кунта çеç мар, тĕнче архивĕсенче шыранă. Унти пуян документсемпе паллашнă май çакăн пек пĕтĕмлетÿ патне çитсе тухнă: чăваш халăхĕ пин-пин çул каяллах пулнă, вăл пуян, вăрăм кун-çуллă. Ĕмĕрсен хушшинче халăх улшăнма пултарнă, анчах та тĕшши — чунри, шалти — упранса юлнă.

Кив масар«Сувар» фонд директорĕ Владимир Иванов-Алмантай тĕпчевçĕ 2007-2008 çулсенче республикăра, Тутарстанра тата Чулхула облаçĕнче ăслăлăх экспедицийĕ ирттернĕ. Мĕне тĕпе хурса ĕçленĕ-ха? Асăннă территорисенче араб графикипе çырнă юпасене тупса палăр тнă, унта мĕн çырнине вуланă. Çапла тума çак ĕçе пĕлекен тутар чĕлхеçине Д.Мухаметшина явăçтарнă. Чылай юпа-палăка хĕвел паллипе илемлетнине асăрханă. Хĕвел — пăлхар-сувар-чăваш палли. Тутарсем — мăсăльмансем — çурма уйăхпа /ислам тĕнĕн символĕ/ усă курнă.

Владимир Николаевич палăртнă тăрăх — унашкал юпасем республикăн кăнтăр пайĕнче ытларах, çапах та Элĕк, Шупашкар районĕсенче, Чулхула облаçĕнче те çук мар. Палăксем çине чăвашла-тутарла хутăштарса çырни те пулнă, таса чăвашла хайлани те. Экспедицие хутшăннисем тепĕр чух Д.Мухаметшин каласа çитерейменнине те туйнă. Апла, чăваш кун-çулĕнче «уçман çерем» татах пур-ха.

Тĕпчев ĕçĕсене тĕпе хурса Владимир Алмантай кăçалхи юпа уйăхĕнче тăван ялĕнчи — Елчĕк районĕнчи Хĕрлĕçырти — авалхи /XVII ĕмĕрти/ масар вырăнĕнче пулнă сувар-пăлхар палăкĕсене çĕнĕрен ăсталаса лартнă. Ун пирки «Хыпарта» çырнăччĕ.

Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕн археологи пайĕн ăслăлăх аслă ĕçченĕ Евгений Михайлов республикăра сувар-пăлхар палăкĕсене тупса тĕпчесси пирки тĕплĕн чарăнса тăчĕ. Çак ĕçе 200 çул каялла пуçăннă-мĕн. Аслă Таяпа хулашĕ пирки пуçласа 150 çул каялла çырнă. Малтанхи тĕпчевçĕсем, ăсчах шухăшĕпе, пирĕн палăк-хулашсене «ватăлтарни» сисĕннĕ. «Тĕрĕссипе, — тет Евгений Михайлов, — вĕсем XIV ĕмĕрте, Аслă Пăлхар патшалăхне аркатнă хыççăн, çĕкленнĕ пулĕ. Республикăн кăнтăр-хĕвел тухăç пайĕнчи, çавăн пекех Шупашкар тăрăхĕнчи масарсем çинчи юпасем çине çырнисем чăвашсен пĕр пайĕ XVII-XVIII ĕмĕрсенче мăсăльман тĕнĕпе пурăннине çирĕплетеççĕ».

Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ художникĕ Юрий Ювенальев Чăваш Енри музей ĕçне аталантарассин ыйтăвĕсене хускатрĕ. Музейре экспозици хатĕрленĕ чухне истори экспоначĕсемпе тимлĕ ĕçлемеллине, археологи пуянлăхĕпе тухăçлă усă курмаллине палăртрĕ. «Шел те, ытларах чухне вĕсем пирĕн витринăсем çинче мар, музейсен путвалĕнче выртаççĕ-ха», — терĕ.

Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ художникĕ Николай Балтаев Аслă Таяпа хулашĕ, «Чувашия» санатори территорийĕнчи скульптурăсем пирки чарăнса тăчĕ.

Аслă Таяпа хулашне кĕмелли хапха.

Ĕмĕрсен чиккинче юпа юхăмĕ аталанма пуçланине нумайăшĕ ас тăвать ĕнтĕ. Çав вăхăталла Елчĕк районĕнчи Аслă Таяпа çывăхĕнче, çĕр-çĕр çул каялла Аслă Таяпа хулаш пулнă вырăнта, ас тăвăм палăкĕсем çĕкленсе ларнă. Малтан Сувар паттăр кĕтсе илме тытăннăччĕ, каярах хапха туса лартнă. Халĕ районти историпе тавра пĕлÿ музей ĕçченĕсем унта экскурсисем те ирттереççĕ. Елчĕк тăрăхĕнчи ачасем хăйсен несĕлĕсен кун-çулне начар марпĕлеççĕ темелле.

Халăх историне юпа культури урлă кăтартса парассине «Чувашия» санатори ертÿçисем те ырласа йышăннă. Николай Балтаев пуçарăвĕпе 10 çулта 130 ытла скульптура «ÿссе» ларнă. Çак ĕçе нумай ÿнерçĕ хутшăнать. Кашни вырсарни кун паркра экскурси иртет.

Тикеш хулашĕ. X-XII ĕмĕрсем.

ЧР тавра пĕлÿçисен ертÿçине Эдуард Бахмисова Тикеш хулашне упраса аталантарасси тахçантанпах канăçсăрлантарать. Хальхинче те çав ыйтăва, чун-чĕрине ыраттараканнине, хускатрĕ.

Çĕр-шыври çар-истори енĕпе ĕçлекен « Реконструкци» клубсен фестивалĕ те иртнĕ унта хăй вăхăтĕнче. Ун чухне хулашра çав тапхăрти тумпа, апат-çимĕçпе, «хĕç-пăшалпа» усă курнă, вучах чĕртнĕ, «çапăçусем» ирттернĕ. Ку — çамрăксен шайĕпе пурнăçланă ĕç тейĕпĕр.

Вырăнти ертÿçĕсем, ял тăрăхĕн пуçлăхĕсем çаврăнăçусăррине акă мĕнле тĕслĕхсем çирĕплетеççĕ. Кунти çулпа иртсе çÿрекенсене шута илме нимĕнле паллă та çук-мĕн. Хулашăн проекчĕ те, ăна çĕнетмелли план та çук. Мĕн тума пулать-ши? Район е ял тăрăхĕн шайĕпе ЧР Президенчĕн грантне çĕнсе илме проект тăратмалла Хулаш йĕри-тавра йывăçсем лартмалла.

Надежда СМИРНОВА.

Хыпар. — 2011 ç. — Раштав 22 (245 №).