Тăван чĕлхепе калаçма та‚ вулама та пĕлмелле

Çак çырăва мана “Урал сассинчи” “Профессор ялĕ те вырăсланать‚ те тутарланать” статья çырма хистерĕ. Пурте пĕлетпĕр‚ ЮНЕСКО чăваш халăхне çĕр çинчен пĕтекеннисен шутне кĕртнĕ. Çакна чăваш ялĕсенче‚ шкулсенче‚ тĕрлĕ канашра пулса курман çын кăна хирĕçлеме пултарать. Пĕтĕм Раççейри çыравсем те çакна çирĕплетеççĕ. Апла пулсан пирĕн чăвашлăха упрас тата çак ĕçе çамрăксене явăçтарас енĕпе çитменлĕхсем нумай-ха. Ун пирки калаçмалла‚ çырмалла кăна мар‚ вĕсене пĕтерме тăрăшмалла.

Питĕ тĕрĕс çырать Н. Числова хăйĕн статйинче. Тÿртÿллĕ шкулĕнчи Альбина Александровна Игнатьева вĕрентекен те ахальтен пăшăрханмасть. Шкулсенче чăваш чĕлхи валли пĕрер сехет кăна хăварма пуçларĕç‚ ыттисем пурте вырăс чĕлхи урокĕсем тесен те йăнăш пулмасть‚ мĕншĕн тесен вĕсем вырăсла иртеççĕ. Çакăн пек çивĕч ыйтусене кашни канашра‚ наука конференцийĕсенче‚ хаçат-журналсенче тăтăшах çĕклемелле‚ симпозиумсем‚ консилиумсем йĕркелемелле. Докладсенче çитĕнÿсемпе пĕрле çитменлĕхсене те‚ вĕсене мĕнле майпа пĕтерме пулнине те кăтартса памалла.

Канашсенче вара эпир пĕчĕк çитĕнÿсене пысăклатса‚ темиçе теçетке çул каярах тунисене хут-хут асăнатпăр. Унсăр пуçне мероприятисене те‚ уявсене те ытларах вырăсла ирттеретпĕр‚ хак памастпăр‚ йĕркелÿ комитечĕ пĕтĕмлетÿ тумасть. Ман шухăшпа‚ чăваш халăхĕ умĕнче вырăсла доклад тăвакан чăвашсене вуçех сăмах памалла мар. Вĕсем совет влаçĕ тесе хăйсенчен çылăхĕсене сиреççĕ: “Ун чухне пире вырăсла вĕрентнĕ‚ калаçтарнă”. Совет влаçĕ пĕтнĕренпе 20 çул иртрĕ. Мĕншĕн халĕ те чăвашла вĕренмен вĕсем? Вырăссем каларăшле “Не стыдно не знать‚ стыдно не учиться”. Халĕ экономикăшăн та‚ политикăшăн та‚ наци ыйтăвĕшĕн те‚ пуриншĕн те совет влаçне айăпласси модăра. Тарăнтарах пăхсан вĕсен пĕр ачипе мăнукĕ те чăвашла пĕлмест‚ килти библиотекăра та чăвашла кĕнекесем çук‚ вырăсла хаçат-журнал çырăнса илеççĕ. Чăваш ял администраци пуçлăхĕсен хушшинче “Урал сасси” хаçата çырăнманнисем пур. “Унта акăлчанла çыраççĕ” имĕш. Ку вăл вĕсен манкрутлăхне уçса паракан пулăм. Унсăр пуçне “çак чăваш юррисен сăмахĕсене пĕрре те ăнланса пулмасть” теççĕ. Чăвашла кĕнеке‚ хаçат-журнал вуламасан‚ калаçма тăрăшмасан – нихçан та чăвашла вĕренейместĕн. Ача-пăчана çак ĕçе явăçтармасан‚ пулас ăрусем те тăван чĕлхепе калаçаймĕç.

Юлашки вăхăтра нумай çыравçă чăваш халăхĕн‚ ял историйĕсен кĕнекисене вырăсла çырать. Вырăсла вуласа чăвашла вĕренсе пулать-шим? Ахăртнех‚ ку вырăс халăхĕ валли‚ анчах çав кĕнекесем вĕсене кăсăклантараççĕ-ши? Ĕненес килмест.

В. Капитоновăн “Çак утăма тума хатĕр-и?” статйи хыççăн эпĕ “Мĕнле утăмсем тумалла-ши?” тесе çыртăм. Çыракансем тата пулчĕç‚ хăшĕ-пĕри авалхи чăвашсен çут çанталăк тĕнĕ çинчен ним те пĕлмест. Авăркас районĕнчи Чăваш Хурамалĕнче иртнĕ “Николаевăн вулавĕнче” Марина Карягина поэтесса чăвашсен ĕлĕкхи тĕнне ĕненни çинчен каласа пачĕ. “Иисус Христосран вăй ыйтакансем нумай‚ вăл пурне те хăват параймасть. Чăвашăн Çÿлти Турринчен вăй-хăват илекен сахал‚ çавăнпа вăл мана питĕ нумай вăй парать”‚ – тесе пĕлтерчĕ. Мăйĕнче те ун хĕрес мар‚ чăваш хĕрарăмĕсен хушпу çинчи илем палли. Чăвашсем ĕлĕк те амулетсем‚ талисмансем‚ сыхлăшсем‚ несĕл паллисем‚ кĕмĕл укçа-тенкĕрен ăсталанă “алма” тата ытти тĕрлĕ эреш çакса çÿренĕ.

Асăннă вулава тăван халăхăн çивĕч ыйтăвĕсем çинчен Меселпуç вăтам шкулĕнче 7 класра вĕренекен Светлана Никитина пултарулăх ĕçĕ тăратнăччĕ. Шел пулин те‚ вăхăт хĕсĕк пулнăран тухса калаçаймарĕ. Çак ыйтусене Владимир Алмантайпа сÿтсе яврăмăр. Вăл хăйĕн “Кто мы‚ суваро-булгары или чуваши?” (каллех вырăсла) кĕнекипе паллаштарчĕ. Асăннă çын чăвашсене чăваш мар‚ сăвар тесе калама пуçламалла тет. Мĕншĕн тесен “чăваш” сăмах çăпатапа çÿрекен‚ таса мар‚ трахомăллă çынна аса илтерет‚ тет. Пур халăх та пире çапла  сăнлать имĕш. “Сувар” сумлă “ар” сăмахран пулнă. Иртнĕ халăх çыравĕнче эпир çемйипе хамăра чăваш мар‚ сăварсем тесе çыртартăмăр‚ тет. Унпа та килĕшме пулать‚ эпĕ хама чăваш мар‚ сăвар теме те‚ çут çанталăк тĕнне те йышăнма хатĕр. Мĕншĕн тесен пирĕн пурин те пĕр тĕллев – çĕр çинче чăвашлăха упраса хăварасси. Хирĕçлес тесен Алмантая та хирĕçлесе пулать. Ĕлĕк вара чăваш кăна çăпатапа çÿренĕ-шим? Вырăссем те çÿренĕ. Чир-чĕр те нацие пăхса сарăлмасть. Тепĕр тесен‚ халăх çыравĕсенче пĕрисем чăваш‚ теприсем сăвар тесе çыртарсан халăх шучĕ чакĕ‚ сăвар вак халăх шутне кĕрĕ‚ унсăр пуçне халăх шутне те кĕртмесĕр хăварĕç.

Çавăнпа та çак улшăнусене Аслă Канашра сÿтсе явмалла. Ку вăл – питĕ кăткăс ĕç.

Çапла вара‚  пирĕн чăвашах пулас тесен В. Д. Дмитриев‚ Турхан Энтри‚ Арсений Изоркин чăвашла çырнă халăхăн историне‚ Юхма Мишшин “Авалхи чăвашсен чаплă çыннисем”‚ “Хĕвел хапхи”‚ “Кăвак çĕмрен”‚ “Еткер”‚ “Атте пахчи”‚ “Анне çăкăрĕ” тата ытти историллĕ романсене вуламалла. Ачасене тĕрĕс воспитани парас тесен килте кашни кун чăвашла юрăсем янрамалла (пирĕн мăнуксен чи юратнă дискĕ “Янташсем”)‚ Г. Н. Волковăн “Чувашская этнопедагогика” кĕнеки алăран каймалла мар.

Начар тĕслĕхсем курăнма пуçларĕç. Тĕрлĕ конкурс‚ олимпиадăсем‚ викторинăсем ирттернĕ чухне “ăслă” ертÿçĕсем кама пĕрремĕш вырăнсене памаллине малтанах палăртса хураççĕ. Жюринче ларакансем вара “мĕншĕн пире кунта суйласа лартрĕç” тесе тĕлĕнеççĕ. Кăрлач уйăхĕнче Толбазăра “Наукăна старт” тĕрлĕ предмет конкурсĕ иртрĕ. Чăваш чĕлхипе литература вĕренекенĕсен хушшинче вырăсла çырнă ĕçе 1-мĕш вырăн панă. Ку вара ниçта юрăхсăр пулăм. Ман шутпа‚ чăвашла çырман ĕçсене жюрин пăхса тухмалла та пулман.

Юлашкинчен: мĕнле пысăк сăлтав тупнă-ши “Тивлет” телепередачăна хупма? Нацисен хушшинчи килĕшÿ çулĕнчи сюрприз-ши?! Çакă халăха кÿрентерекен ĕç мар-и?

И. ЕФИМОВ.
Авăркас районĕ‚ Меселпуç ялĕ.
Урал сасси. — 2011 ç. — Çу, 30.