Мĕн вăл Сувар?

Çак ыйтăва кашни çур çуллăх пуçламăшĕнче пирĕн çĕнĕ вулакансем параççĕ.

Сăвар (вырăсла - Сувар) текен хула хальхи Спас тата Элкел районĕсен чиккинче, Кузнечиха ял тĕлĕнче Пăлхар патшалăхĕ вăхăтĕнче пулнă. Тата ĕлĕкрех сăвар йăхĕсем хальхи Дагестан территорийĕнче пурăннă. VII ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче сăварсен ытларах пайĕ Вăтам Атăл çĕрĕ çине куçать, вĕсем пăлхар йăхĕсемпе юнашар, Утка тата Кĕçĕн Çарăмсан юханшывĕсен тăрăхĕнче тулăх çĕрсене йышăнаççĕ. Пăлхарсемпе сăварсем чылай вăхăт хушши Хазар каганатне куланай тÿлесе тăнă. Х ĕмĕрте вĕсем пусмăртан хăтăлас тесе пĕр патшалăха – Атăлçи Пăлхар – пĕрлешеççĕ. Чăмăртакан çулпуç Алмуш патша пулса тăрать. Историксем çирĕплетнĕ тăрăх, пăлхарсемпе сăварсем чăваш халăхĕн никĕсĕ пулса тăраççĕ. 1988 çулта тухнă «Народы мира» историпе этнографи словарĕнче «сувар тата сувад ятсене Х ĕмĕрти арабсен источникĕсенче асăнаççĕ, çакăнтан чăвашсен ячĕ тухать пулмалла», – тесе çырнă. Сăвар – сăвас – чăваш. Çакна ăнлантаракан гипотезăсем нумай. Атăл тăрăхĕнчи халăхсене истори темиçешер ят парса пĕтернĕ: çармăссем – марисем, вотяксем – удмуртсем, сăварсем вара чăваш пулса тăнă. Тепĕр версипе, чăваш теме сăварсене тĕне кĕнĕ хыççăн кăна тытăннă, кайран вара пĕр чĕлхепе калаçакансене пурне те «чăваш» теме пуçланă.

Сăвар хули пулнă таврашра чăваш ялĕсем халĕ те нумай. Çавăнпа та сăвар – пирĕн авалхи ят, Сăвар хулашĕ – авалхи тĕп вырăн тесе çирĕплетме пултаратпăр. Хусанти тата ытти хулари пысăк организацисем çак ятлă пулса чăваш несĕлĕсен ятне çĕкленĕшĕн хĕпĕртемелле кăна.

Константин МАЛЫШЕВ.
Сувар. — 2008 ç. — Утă, 04 (27 (757) №).